Συμπληρώνονται σε λίγες μέρες τρία χρόνια από την εμφάνιση των ακραίων καιρικών φαινομένων με τις μετεωρολογικές ονομασίες «Daniel» και «Elias», τα οποία έπληξαν κυρίως την Περιφέρεια Θεσσαλίας τον Σεπτέμβριο του 2023. Τα φαινόμενα αυτά, οι έντονες βροχοπτώσεις και οι ισχυρές καταιγίδες που τα συνόδευαν, προκάλεσαν μεγάλες καταστροφές σε πολλούς οικισμούς, επιχειρήσεις και αγροτικές καλλιέργειες. Συγκεκριμένα, το μέγεθος της καταστροφής προκάλεσε έντονους προβληματισμούς για την ανθεκτικότητα του φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος απέναντι στην κλιματική αλλαγή.
Τον Οκτώβριο του 2023, αμέσως μετά τις καταστροφές, το Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΤΜΧΠΠΑ) της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας συνέταξε ένα κείμενο θέσεων και προτάσεων, περιγράφοντας έναν ολοκληρωμένο οδικό χάρτη δράσεων για την επόμενη ημέρα. Οι προτάσεις αυτές αφορούν στην ανθεκτικότητα του φυσικού και του δομημένου περιβάλλοντος της Θεσσαλίας απέναντι στις ισχυρές «πιέσεις» που δέχεται λόγω αλλαγής των βροχομετρικών και των υδρογραφικών δεδομένων, τα οποία αποτελούν συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.
Η κλιματική αλλαγή και τα νέα βροχομετρικά δεδομένα
Οι πρόσφατες επιστημονικές απόψεις που έχουν διατυπωθεί διεθνώς, συγκλίνουν στην άποψη, σύμφωνα με τους επιστήμονες του Τμήματος, ότι η κλιματική αλλαγή οφείλεται σε φυσικές διεργασίες, καθώς και σε ανθρώπινες δραστηριότητες, ενώ προκαλεί σημαντικές αρνητικές επιδράσεις στην ανθρώπινη ζωή και στο περιβάλλον. Οι ανθρώπινες δραστηριότητες επηρεάζουν τη σύνθεση της ατμόσφαιρας της Γης, ενώ δρουν συμπληρωματικά στη φυσική κλιματική διακύμανση που παρατηρείται σε συγκρίσιμα τακτά χρονικά διαστήματα. Γενικότερα, η εντατικοποίηση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων των τελευταίων δεκαετιών σε συνδυασμό με την αλόγιστη χρήση των φυσικών πόρων οδήγησαν στην αύξηση της θερμοκρασίας της Γης και στην πρόκληση της κλιματικής αλλαγής.
Οι επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι μια από τις κύριες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι η εμφάνιση των ακραίων καιρικών φαινομένων (πλημμύρες, καύσωνες, πυρκαγιές, κυκλώνες, ερημοποιήσεις, ξηρασίες κ.ο.κ.). Σύμφωνα με τις σχετικές προβλέψεις, οι καύσωνες θα εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα, ενώ θα έχουν μεγαλύτερη διάρκεια και ένταση. Οι καύσωνες θα ευνοήσουν την πρόκληση πυρκαγιών στα δάση και την εντατικοποίηση της ερημοποίησης ορισμένων άνυδρων περιοχών ή περιοχών με περιορισμένα υδατικά αποθέματα. Η εμφάνιση των περιόδων ψύχους θα ελαττωθεί, ενώ θα παρατηρούνται περιστασιακές έντονες ψυχρές περίοδοι. Εκτός των προαναφερθέντων μεταβολών, αναμένεται να αυξηθεί η συχνότητα και η ένταση των βροχοπτώσεων, με συνέπεια την πρόκληση πλημμυρών στις αστικές και μη αστικές περιοχές.
Η Περιφέρεια Θεσσαλίας, σύμφωνα επίσης με τους επιστήμονες, είναι η περιοχή στην Ελλάδα με τις μεγαλύτερες αρνητικές επιδράσεις από τα ακραία καιρικά φαινόμενα. Συγκριμένα, την τελευταία τριετία (Σεπτέμβριος του 2020 και Σεπτέμβριος του 2023) τρία βαθιά μετεωρολογικά χαμηλά, στα οποία δόθηκαν οι ονομασίες «Ιανός», «Daniel» και «Elias» και είχαν χαρακτηριστικά μεσογειακού κυκλώνα, έπληξαν τη Θεσσαλία με καταστροφικές συνέπειες. Τα εν λόγω φαινόμενα διακρίνονταν από θυελλώδεις ανέμους, πολύ ισχυρές τοπικές καταιγίδες, με μεγάλη ένταση και μικρή χρονική διάρκεια, οι οποίες επέφεραν βιβλικές πλημμύρες, προκαλώντας πολύ μεγάλες ζημιές στην περιοχή.
Ειδικά, το φαινόμενο «Daniel» προκάλεσε μεγάλες ζημιές στις αγροτικές και τις κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις (οι πλημμυρισμένες εκτάσεις στη θεσσαλική πεδιάδα υπερέβησαν το 1 εκατομμύριο στρέμματα), κατέστρεψε αρκετές γέφυρες, οδικές υποδομές (κυρίως στην περιοχή του Πηλίου) και το βασικό σιδηροδρομικό δίκτυο της χώρας. Αρκετοί οικισμοί στη θεσσαλική πεδιάδα και αστικές συνοικίες της πόλης της Λάρισας κατακλίστηκαν από τα όμβρια ύδατα, με μεγάλες ζημιές στον οικιστικό πλούτο, πολλά κτίρια κατέρρευσαν, ενώ παρασύρθηκαν και καταστράφηκαν πολλά αυτοκίνητα, καθώς και εξοπλισμός επιχειρήσεων. Επιπλέον, υπήρξαν απώλειες σε ανθρώπινες ζωές και πολλοί κάτοικοι εγκατέλειψαν τις κατοικίες τους.
Τα παρακάτω υδρολογικά στοιχεία που διατίθενται για το φαινόμενο «Daniel» είναι αποκαλυπτικά για το μέγεθος των μεταβολών:
- Η Ζαγορά του Πηλίου δέχθηκε 754 mm βροχής σε 24 ώρες και 1.092 mm βροχής σε 48 ώρες. Το ύψος αυτό των βροχοπτώσεων 24-ώρου είναι το μεγαλύτερο που έχει καταγραφεί στην Ελλάδα, ενώ το προηγούμενο ρεκόρ ημερήσιου ύψους βροχής ήταν 644,7 mm και είχε καταγραφεί στην Παλική Κεφαλονιάς κατά τη διάρκεια του μεσογειακού κυκλώνα «Ιανός» τον Σεπτέμβριο 2020.
- Η Πορταριά δέχτηκε 884 mm βροχής σε 48 ώρες. Σημειώνεται ότι δεν ήταν δυνατή η μέτρηση περαιτέρω χιλιοστών βροχοπτώσεων επειδή ο μετεωρολογικός σταθμός στη συνέχεια απέτυχε να δώσει στοιχεία.
- Οι νότιες περιοχές της Π.Ε. Καρδίτσας δέχτηκαν 550-600 mm βροχής σε 48 ώρες.
Τα ύψη των παραπάνω βροχοπτώσεων υπερέβησαν κατά πολύ τις προβλέψεις της Μονάδας ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Ενδεικτικά αναφέρεται στην έκθεση ότι η μέγιστη τιμή που προβλεπόταν για τις ανατολικές πλαγιές της Πίνδου και της ανατολικής Θεσσαλίας ήταν 700 mm μέσα σε 72 ώρες.
Χωρικός Σχεδιασμός και Κλιματική Αλλαγή
Σύμφωνα με τους επιστήμονες του ΤΜΧΠΠΑ, η διαχείριση των πλημμυρικών φαινομένων πρέπει να μετατοπιστεί στρατηγικά από την αντιμετώπιση των επιπτώσεων στην πρόληψη. Ο κίνδυνος πλημμυρών δεν μπορεί πλέον να θεωρείται απλώς ένας «εξωτερικός περιορισμός», αλλά ένα δομικό στοιχείο της εδαφικής ταυτότητας της Θεσσαλίας που πρέπει να καθοδηγεί τον σχεδιασμό. Για να επιτευχθεί αυτό, προτάθηκε μια σειρά άμεσων θεσμικών και οργανωτικών μέτρων.
Σχεδιασμός Ανθεκτικών Πόλεων και Οικισμών
Η έννοια της ανθεκτικότητας αναλύεται από το ΤΜΧΠΠΑ σε δύο άξονες: την προσαρμογή (adaptation) και τον μετριασμό (mitigation). Ο σχεδιασμός οφείλει να αναγνωρίσει την τεράστια τρωτότητα του πεδινού εξωαστικού χώρου του θεσσαλικού κάμπου (όπου επλήγησαν οικισμοί-έδρες Δήμων όπως ο Παλαμάς και η Φαρκαδόνα) και της παράκτιας ζώνης του Πηλίου. Οι προτάσεις του Πανεπιστημίου:
(i) Μετεγκατάσταση Οικισμών: Προτάθηκε η διερεύνηση εναλλακτικών (γειτονικών) τοποθεσιών για τη στέγαση του πληθυσμού οικισμών που παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη επικινδυνότητα. Η ιστορία διδάσκει ότι αρχαίοι οικισμοί (π.χ. Τύρναβος, Σέσκλο) χτίζονταν στα υψηλότερα σημεία της πεδιάδας για προστασία.
(ii) Ειδικοί Όροι Δόμησης: Οι επιστήμονες πρότειναν την απαγόρευση υπογείων και την υποχρεωτική υπερύψωση των ισογείων κατά 1 μέτρο στους πεδινούς και παρόχθιους οικισμούς. Για αστικές περιοχές (Λάρισα, Βόλος) που κινδυνεύουν, προτάθηκε η υποχρεωτική κατασκευή οικοδομών επί Pilotis (πιλοτής).
(iii) Πράσινες και Μπλε Υποδομές: Η μείωση της εξάρτησης από συμβατικές «γκρι» υποδομές. Προτάθηκε η χρήση υδατοδιαπερατών υλικών, η δημιουργία κήπων βροχής, οι πράσινες στέγες, και η αποκατάσταση-ανάδειξη ρεμάτων που είχαν εγκιβωτιστεί σε υπόγειους αγωγούς.
Ανθεκτικές Συγκοινωνιακές Υποδομές
Η κακοκαιρία «Daniel» κατέστρεψε 70 χλμ. οδικού δικτύου, 79 γέφυρες και 130 τεχνικά έργα στην Περιφέρεια Θεσσαλίας. Το ΤΜΧΠΠΑ τόνισε ότι ο σχεδιασμός πρέπει να καλύπτει τρία στάδια: Πρόληψη, Απόκριση και Ανάκαμψη. Οι επιστήμονες υπογράμμισαν ότι τόσο η ενίσχυση των υφιστάμενων υποδομών όσο και ο σχεδιασμός των νέων πρέπει να γίνουν με νέα υδρολογικά δεδομένα. Επιπλέον, ζήτησαν τον καθορισμό πλημμυρικών ζωνών όπου θα αποφεύγεται αυστηρά η χωροθέτηση νέων σημειακών υποδομών.
Αντιπλημμυρικά Φράγματα: Η Μακροπρόθεσμη Λύση
Η δημιουργία της εύφορης θεσσαλικής πεδιάδας, που στην αρχαιότητα ήταν μια αβαθής λίμνη, οφείλεται στα εκτεταμένα αποστραγγιστικά έργα. Σύμφωνα με το ΤΜΧΠΠΑ, τα πλημμυρικά φαινόμενα ευνοούνται από τη μείωση της συχνότητας αλλά αύξηση της έντασης των βροχών. Η οριστική, μακροπρόθεσμη λύση απαιτεί τη συγκράτηση των υδάτων στα ορεινά πριν αυτά φτάσουν στον Πηνειό, ο οποίος αδυνατεί να παροχετεύσει τεράστιους όγκους λόγω φυσικών στενώσεων (π.χ. Βλοχός, Τέμπη). Οι ειδικοί πρότειναν την επιτάχυνση/άμεση κατασκευή τεσσάρων μεγάλων φραγμάτων, δίνοντας προτεραιότητα στα έργα κεφαλής (αντιπλημμυρικός έλεγχος). Τα έργα αυτά είναι:
(i) Φράγμα Ενιπέα (Παλιοδερλί): Αφορά αντιπλημμυρική προστασία, άρδευση 107.500 στρεμμάτων και ύδρευση της περιοχής των Φαρσάλων.
(ii) Φράγμα Μουζακίου: Μπορεί να λειτουργήσει αυτόνομα ως ρυθμιστική δεξαμενή για τα νερά του Πάμισου, αποτρέποντας καταστροφές σαν του Ιανού και του Daniel.
(iii) Φράγμα Πύλης: Ζωτικής σημασίας για την αντιπλημμυρική θωράκιση από τον ποταμό Πορταϊκό.
(iv) Φράγμα Νεοχωρίτη: Στις παρυφές των Αντιχασίων. Θα εξασφάλιζε την ολική απόσβεση των πλημμυρών στην περιοχή της Οιχαλίας Τρικάλων.
Σύμφωνα με τους επιστήμονες, η προστασία των πεδινών δεν νοείται χωρίς έργα στις ορεινές λεκάνες απορροής. Χωρίς έργα ανάσχεσης στα ορεινά, οι ραγδαίες βροχές διαβρώνουν το έδαφος, δημιουργώντας ορμητικά ύδατα εμπλουτισμένα με φερτά υλικά. Υπολογίζεται ότι μεταφέρονται περίπου 86 εκατομμύρια κυβικά μέτρα φερτών υλών προς τα πεδινά ετησίως στην Ελλάδα.
