Η παγκόσμια ενεργειακή μετάβαση γράφει φέτος ένα από τα σημαντικότερα ορόσημά της: Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αναμένεται να ξεπεράσουν για πρώτη φορά τον άνθρακα στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Κι όμως, πίσω από αυτή την ιστορική ανατροπή κρύβεται μια διαφορετική πραγματικότητα.
Ο άνθρακας εξακολουθεί να είναι, με μεγάλη διαφορά, η μεγαλύτερη μεμονωμένη πηγή ηλεκτροπαραγωγής στον κόσμο, ενώ η ενεργειακή κρίση που προκάλεσαν οι αναταράξεις στις προμήθειες LNG του δίνει φέτος μια απροσδόκητη παράταση ζωής.
Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (IEA), το 2026 η ηλεκτροπαραγωγή από άνθρακα εκτιμάται ότι θα φτάσει περίπου τις 10.974 TWh, σε σύνολο 33.313 TWh παγκοσμίως. Το φυσικό αέριο ακολουθεί αρκετά χαμηλότερα, στις 6.976 TWh, ενώ η υδροηλεκτρική παραγωγή υπολογίζεται στις 4.536 TWh, η ηλιακή στις 3.289 TWh, η αιολική στις 2.898 TWh και η πυρηνική στις 2.871 TWh.
Με άλλα λόγια, ο άνθρακας εξακολουθεί να παράγει σχεδόν όση ηλεκτρική ενέργεια παράγουν μαζί το φυσικό αέριο και τα υδροηλεκτρικά. Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η σύγκριση με τις δύο τεχνολογίες που βρίσκονται στην αιχμή της πράσινης μετάβασης: η παραγωγή από άνθρακα παραμένει περίπου 77% υψηλότερη από την παραγωγή αιολικών και φωτοβολταϊκών μαζί.
Η μεγάλη ανατροπή των ΑΠΕ
Σύμφωνα με τη νέα ενδιάμεση έκθεση του IEA για την παγκόσμια αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, οι ΑΠΕ αναμένεται το 2026 να ξεπεράσουν συνολικά τον άνθρακα στην ηλεκτροπαραγωγή. Έχοντας φτάσει σχεδόν σε ισοπαλία το 2025, η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές προβλέπεται να αυξηθεί περισσότερο από 8% φέτος, ενώ το μερίδιό τους στο παγκόσμιο μείγμα αναμένεται να ανέβει από 33% το 2025 σε 37% το 2027.
Το κρίσιμο σημείο, όμως, βρίσκεται στη λέξη «συνολικά». Για να ξεπεράσουν οι ΑΠΕ τον άνθρακα προσμετρώνται μαζί η ηλιακή και αιολική ενέργεια, τα υδροηλεκτρικά, η βιοενέργεια, η γεωθερμία και οι υπόλοιπες ανανεώσιμες πηγές. Ως μεμονωμένη τεχνολογία, καμία δεν πλησιάζει ακόμη την παραγωγή των μονάδων άνθρακα.
Τα φωτοβολταϊκά είναι πάντως αυτά που κλείνουν ταχύτερα την ψαλίδα. Ο IEA προβλέπει ότι η ηλιακή παραγωγή θα αυξηθεί κατά περίπου 600 TWh μέσα στο 2026, επίδοση αντίστοιχη με την ιστορικά υψηλή αύξηση του 2025. Έτσι, τα φωτοβολταϊκά αναμένεται φέτος να ξεπεράσουν τα αιολικά και να γίνουν η δεύτερη μεγαλύτερη ανανεώσιμη πηγή ηλεκτροπαραγωγής στον κόσμο μετά τα υδροηλεκτρικά.
Η κρίση του φυσικού αερίου ξαναβάζει τον άνθρακα στο παιχνίδι
Η μεγάλη έκπληξη του 2026 προέρχεται από το φυσικό αέριο. Ο IEA στην αρχή της χρονιάς είχε προβλέψει υποχώρηση της ηλεκτροπαραγωγής από άνθρακα. Η ανατροπή στις αγορές LNG και η άνοδος των τιμών του αερίου άλλαξαν όμως τις ισορροπίες, καθιστώντας τον άνθρακα οικονομικά ελκυστικότερο σε αγορές όπου οι ηλεκτροπαραγωγοί έχουν τη δυνατότητα αλλαγής καυσίμου.
Οι υψηλότερες τιμές του φυσικού αερίου αναμένεται πλέον να κρατήσουν ουσιαστικά στάσιμη την παγκόσμια ηλεκτροπαραγωγή από αέριο το 2026, ενώ παράλληλα ευνοούν την αύξηση της παραγωγής από άνθρακα. Ο IEA επισημαίνει ότι ορισμένες χώρες στράφηκαν από το αέριο στον άνθρακα, εξέλιξη που μαζί με άλλους παράγοντες οδηγεί σε εκτιμώμενη αύξηση 1% των εκπομπών CO₂ της ηλεκτροπαραγωγής φέτος. Για το 2027 προβλέπεται σταθεροποίηση των εκπομπών, καθώς ΑΠΕ, πυρηνικά και φυσικό αέριο θα καλύψουν την αυξανόμενη ζήτηση και θα περιορίσουν ξανά την παραγωγή από άνθρακα.
Οι αναταράξεις στις ροές LNG μέσω των Στενών του Ορμούζ πέρασαν και στις αγορές ηλεκτρικής ενέργειας. Σύμφωνα με τον IEA, οι μέσες spot τιμές χονδρικής στην Ευρωπαϊκή Ένωση και την Ιαπωνία αυξήθηκαν πάνω από 30% σε ετήσια βάση το δεύτερο τρίμηνο του 2026.
Κίνα και Ινδία κρατούν ψηλά τον άνθρακα
Το κέντρο βάρους του άνθρακα έχει μετακινηθεί πλέον καθαρά προς την Ασία. Η Κίνα παράγει περισσότερο από το μισό της παγκόσμιας ηλεκτρικής ενέργειας από άνθρακα, ενώ το καύσιμο κάλυψε περίπου το 55% της κινεζικής ηλεκτροπαραγωγής το 2025. Στην Ινδία η εξάρτηση είναι ακόμη μεγαλύτερη, με τον άνθρακα να αντιστοιχεί περίπου στο 71% της ηλεκτροπαραγωγής, ενώ στη Νοτιοανατολική Ασία το αντίστοιχο ποσοστό ήταν περίπου 48%.
Το παράδοξο είναι ότι η Κίνα είναι ταυτόχρονα η μεγαλύτερη αγορά άνθρακα και η μεγαλύτερη αγορά ανανεώσιμων πηγών στον κόσμο. Η ανάπτυξη των ΑΠΕ μειώνει σταδιακά το ποσοστό του άνθρακα στο ενεργειακό της μείγμα, αλλά η συνολική ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας αυξάνεται τόσο γρήγορα ώστε οι μονάδες άνθρακα εξακολουθούν να παράγουν τεράστιες ποσότητες ηλεκτρισμού.
Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο εμπόδιο στην ταχύτερη εκτόπιση των ορυκτών καυσίμων από την ηλεκτροπαραγωγή.
Η παγκόσμια «δίψα» για ρεύμα μεγαλώνει
Η παγκόσμια ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας αναμένεται να αυξηθεί κατά 3,6% το 2026 και κατά ακόμη 3,8% το 2027, ανεβάζοντας την κατανάλωση από περίπου 28.600 TWh το 2025 στις 30.700 TWh το 2027.
Η Κίνα βρίσκεται και εδώ στην πρώτη γραμμή, με τη ζήτηση να προβλέπεται ότι θα αυξηθεί κατά 5,5% το 2026, λόγω της ισχυρότερης μεταποιητικής δραστηριότητας και της αυξανόμενης φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων. Στην Ινδία προβλέπεται άλμα 7%, ενώ στις ΗΠΑ η κατανάλωση αναμένεται να αυξηθεί σχεδόν 2%, με τα data centers, τον κλιματισμό και τη βιομηχανία να αποτελούν βασικούς οδηγούς. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση ο IEA αναμένει επίσης αύξηση περίπου 2%.
Αυτό σημαίνει ότι οι νέες ΑΠΕ έχουν ουσιαστικά διπλή αποστολή: πρέπει πρώτα να καλύψουν ένα μέρος της τεράστιας πρόσθετης ζήτησης που δημιουργείται κάθε χρόνο και ταυτόχρονα να εκτοπίσουν την υφιστάμενη παραγωγή από ορυκτά καύσιμα.
Γι’ αυτό και η εγκατάσταση ρεκόρ νέων φωτοβολταϊκών και αιολικών δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε αντίστοιχη πτώση της χρήσης άνθρακα.
Μέχρι το 2030 το «στέμμα» δεν πέφτει εύκολα
Σε βάθος χρόνου η κατεύθυνση είναι σαφής. Ο IEA προβλέπει ότι το μερίδιο του άνθρακα στην παγκόσμια ηλεκτροπαραγωγή θα μειωθεί από περίπου 34% το 2025 σε 27% το 2030, καθώς οι ανανεώσιμες πηγές συνεχίζουν να επεκτείνονται. Οι ΑΠΕ και τα πυρηνικά αναμένεται τότε να καλύπτουν μαζί περίπου το μισό της παγκόσμιας παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.
Η πτώση της πραγματικής παραγωγής από άνθρακα, όμως, αναμένεται να είναι πολύ βραδύτερη από την πτώση του μεριδίου του. Αυτό εξηγεί γιατί μπορεί να συμβαίνουν ταυτόχρονα δύο φαινομενικά αντιφατικά πράγματα: οι ΑΠΕ να καταγράφουν ιστορικά ρεκόρ και να ξεπερνούν συνολικά τον άνθρακα, αλλά ο άνθρακας να εξακολουθεί να βρίσκεται στην κορυφή όταν οι πηγές ηλεκτροπαραγωγής εξετάζονται μεμονωμένα.
