Βλέποντας τις αρχιτεκτονικές μακέτες για την ανάπλαση του Φαληρικού Ορμου, είναι δύσκολο πια να πιστέψεις ότι αυτές οι υπέροχες εικόνες πρόκειται κάποια στιγμή να γίνουν πραγματικότητα. Δέκα χρόνια αφότου η Περιφέρεια Αττικής δημοπράτησε την πρώτη φάση των έργων, η περιοχή παραμένει ανοιχτό εργοτάξιο. Το μόνο «Αέναον» (όπως «βάφτισε» το έργο η τελευταία περιφερειακή αρχή) είναι… το ημιτελές έργο και η σκόνη που πνίγει τις Τζιτζιφιές και την Καλλιθέα.
Ο διαγωνισμός για την ολοκλήρωση του πολύπαθου έργου βρίσκεται στο Συμβούλιο της Επικρατείας και το ερώτημα πλέον είναι αν ο χρόνος που απομένει στο παρόν ΕΣΠΑ επαρκεί για την έγκαιρη υλοποίησή του ή το έργο θα μείνει χωρίς χρηματοδότηση.
«Επιθαλάσσια πύλη»
Από τη δεκαετία του ’60 έως σήμερα, η υπόθεση του Φαληρικού Ορμου σημαδεύεται από διαδοχικές αποτυχίες. Ο πρώτος διαγωνισμός που πραγματοποιεί ο ΕΟΤ το 1965 για την οργάνωση του Φαληρικού Ορμου ως «επιθαλάσσια πύλη» της πόλης έμεινε «στα χαρτιά». Οι λουτρικές εγκαταστάσεις των αρχών του αιώνα, όπως και το ιστορικό ξενοδοχείο «Ακταίον» κατεδαφίζονται. Το 1968 ξεκινούν τα έργα επιχώσεων και το 1972, η κατασκευή της τεχνητής κοίτης του Κηφισού. Ακολουθεί η κατασκευή της υπερυψωμένης λεωφόρου Ποσειδώνος, η οποία ολοκληρώνει την «αποκοπή» του Νέου Φαλήρου, του Μοσχάτου και των Τζιτζιφιών και της Καλλιθέας από το παραλιακό τους μέτωπο. Ο συνδυασμός Κηφισού και λεωφόρου Ποσειδώνος δημιουργεί ένα «τείχος» που συγκρατεί τις πλημμυρικές ροές στην πόλη, δημιουργώντας σταδιακά οξύτατο πρόβλημα.
«Πόλος αναψυχής»
Τη χρονιά που εγκαινιάζεται το Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας (ΣΕΦ), το πρώτο Ρυθμιστικό της Αθήνας (1985) βλέπει την προοπτική της περιοχής και τη χαρακτηρίζει πόλο αναψυχής, αθλητισμού και πολιτισμού. Ωστόσο, για μία δεκαετία η κατάσταση παραμένει αμετακίνητη. Ο Φαληρικός Ορμος επανέρχεται στο προσκήνιο κατά την προετοιμασία των Ολυμπιακών Αγώνων, με τη χωροθέτηση των γηπέδων μπιτς βόλεϊ και χάντμπολ, ενώ περιελάμβανε και ένα κατ’ ευφημισμόν οικολογικό πάρκο, στο οποίο φυτεύθηκαν πριν από το καλοκαίρι του 2004 μερικά φυτά που ξεράθηκαν λίγο μετά, απότιστα. Ηταν η δεύτερη φορά – λίγοι γνωρίζουν ότι η περιοχή είχε ενταχθεί στον ολυμπιακό σχεδιασμό και το 1896, όταν στη θέση του σημερινού Σταδίου Καραϊσκάκη δημιουργήθηκε ποδηλατοδρόμιο και στην παραλία εγκαταστάσεις κωπηλασίας.
Εκτός από τα γήπεδα, οι Ολυμπιακοί Αγώνες άφησαν «κληρονομιά» το 2002 ένα πολεοδομικό πλαίσιο για την ανάπλαση της περιοχής μετά. Η ανάπλαση δεν υλοποιήθηκε ποτέ – αντιθέτως, επεκτάθηκε η λεωφόρος Κηφισού μέχρι τη θάλασσα, αναμορφώθηκε ο κόμβος της λεωφόρου Συγγρού και έγινε διαμόρφωση της εκβολής του Ιλισού. Νέο πλαίσιο θεσπίζεται το 2013, αλλά το έργο της ανάπλασης «κόβεται» από το ΕΣΠΑ ως «έργο βιτρίνας» και αν δεν ήταν το Ιδρυμα Νιάρχου, που είχε στο μεταξύ αναλάβει να κατασκευάσει το Κέντρο Πολιτισμού στην Καλλιθέα, να «πατήσει πόδι», είναι πολύ πιθανό ο Φαληρικός Ορμος να είχε γίνει λιμάνι κρουαζιέρας, όπως είχε τότε προταθεί.
Το 2016 η έκταση μεταβιβάζεται (κατά χρήση) στην Περιφέρεια Αττικής, η οποία χωρίζει το έργο σε δύο τμήματα και πραγματοποιεί, με ιδίους πόρους, διαγωνισμό για την κατασκευή της α΄ φάσης των έργων, που περιελάμβανε τα έργα υποδομής. Ο ανάδοχος υπέγραψε τον Μάιο του 2017 και τα έργα έπρεπε να είναι έτοιμα στο τέλος του 2019.
Τελικώς, τα βασικά έργα κατασκευάστηκαν (με κύριο τη μετακίνηση της λεωφόρου Ποσειδώνος και την κάλυψή της σε δύο τμήματα). Ωστόσο ο σχεδιασμός, τον οποίο είχε υπογράψει ο Ρέντσο Πιάνο, υπέφερε πολύ (λ.χ. το χωμάτινο αντιπλημμυρικό κανάλι μετετράπη σε τσιμεντένιο αποχετευτικό έργο, η υπογειοποίηση της λεωφόρου Ποσειδώνος τελικά μετετράπη σε «ταπείνωσή» της κατά 2-2,5 μέτρα). Η θητεία Γιώργου Πατούλη στην Περιφέρεια Αττικής σημαδεύτηκε από την πλήρη εγκατάλειψη του έργου (ίσως επειδή αυτό είχε ξεκινήσει επί των ημερών της προκατόχου του, Ρένας Δούρου).
Προκήρυξη και προσφυγή
Επειτα από πολλές χρονικές μεταθέσεις, αποφασίστηκε ο (μερικός) επανασχεδιασμός του υπόλοιπου έργου (από το γραφείο Παπαγιάννη, που έχει επιμεληθεί όλες τις σχεδιαστικές προσπάθειες των προηγούμενων ετών) ώστε να ενταχθεί στο «Νέο Ευρωπαϊκό Bauhaus». Με αυτόν τον τρόπο εξασφαλίστηκε και κοινοτική χρηματοδότηση 320 εκατ. ευρώ (το 85% από το Ταμείο Συνοχής). Μάλιστα, το έργο… βαπτίστηκε «Αέναον», πιθανότατα καθώς το τοπωνύμιο (Φαληρικός Ορμος) κρίθηκε πλέον ανεπαρκές.
Σε κάθε περίπτωση, αυτός που έβγαλε το έργο από την απραξία, έστω και με μεγάλη καθυστέρηση, είναι ο σημερινός περιφερειάρχης Νίκος Χαρδαλιάς: ο διαγωνισμός για τη β΄ φάση των έργων, δηλαδή την ολοκλήρωση της ανάπλασης, προκηρύχθηκε τον Νοέμβριο του 2025.
Κατά των όρων του διαγωνισμού προσέφυγε στην Ενιαία Αρχή Δημοσίων Συμβάσεων (ΕΑΔΗΣΥ) η κατασκευαστική κοινοπραξία ΑΚΤΩΡ – Τομή. Ο διαγωνισμός «πάγωσε», η προσφυγή απορρίφθηκε και έτσι η Περιφέρεια ανέδειξε προσωρινό ανάδοχο την κοινοπραξία ΤΕΡΝΑ – ΜΕΤΚΑ – Ηλιοχώρα – ΕΛΕΜΚΑ, με έκπτωση 5,5%. Ομως στις αρχές Νοεμβρίου η κοινοπραξία ΑΚΤΩΡ – Τομή κατέθεσε νέα αίτηση ακύρωσης και αίτηση αναστολής, αυτή τη φορά στο Συμβούλιο της Επικρατείας. Η υπόθεση εκδικάστηκε στις 3 Μαρτίου από το Δ΄ Τμήμα και η απόφαση δεν έχει εκδοθεί ακόμη.
Η εξέλιξη αυτή, όπως είναι, δεν μπορεί παρά να προκαλεί ανησυχία για την τύχη του έργου. Η β΄ φάση των έργων έχει προθεσμία τριών ετών – το παρόν χρηματοδοτικό πλαίσιο (2021-2027) επαρκεί οριακά μέσω των κανόνων (χρονικής) επέκτασής του. Πλην όμως η εμπειρία δείχνει ότι τα χρονοδιαγράμματα σπανίως τηρούνται και όλο αυτό δημιουργεί ανησυχία για τη χρηματοδότηση του έργου.
Το μητροπολιτικό πάρκο
Με την ανάπλαση του Φαληρικού Ορμου, θα δημιουργηθεί στην περιοχή ένα μεγάλο μητροπολιτικό πάρκο. Η σύνδεση με τις παρακείμενες περιοχές κατοικίας επιτυγχάνεται με δύο πεζογέφυρες που περνούν πάνω από τη λεωφόρο Ποσειδώνος και δύο «λόφους» που περνούν πάνω από τα δύο σημεία όπου η λεωφόρος έχει καλυφθεί (πλάτους 300 μέτρων έκαστο).
Ο χώρος χωρίζεται σε τέσσερα τμήματα από πέντε κάθετους άξονες, ουσιαστικά σε προέκταση οδών του αστικού συγκροτήματος. Οι άξονες αυτοί έχουν διαφορετικές θεματικές: ο πρώτος, προς την πλευρά του Κηφισού, είναι ο άξονας φύσης και επιστήμης. Ο δεύτερος είναι ο άξονας του πολιτισμού. Ο τρίτος, ο άξονας αθλητισμού και ευεξίας. Ο τέταρτος, ο άξονας δράσεων, που γειτνιάζει με το μπιτς βόλεϊ. Και ο τελευταίος, ο άξονας ναυταθλητισμού. Σε όλους θα υπάρχουν περίοπτα περίπτερα: ελαφρές κατασκευές που θα δεχθούν χρήσεις ανάλογες με τη θεματολογία του κάθε άξονα.
Το κτίριο του μπιτς βόλεϊ θα υποστεί «λίφτινγκ» ώστε να μετατραπεί σε πολυχώρο εκδηλώσεων (κάτι σαν τον «Λυκαβηττό» της παραλιακής). Επίσης, θα υπάρχουν πέντε υπόσκαφα κτίρια και τρία υπόσκαφα πάρκινγκ, καθώς και το γραμμικό κτίριο όπου στεγάζεται σήμερα η περιφέρεια.
Οι προβλήτες, βασικό σημείο του σχεδιασμού, διατηρούνται, όμως οι τρεις κεντρικές θα κατασκευαστούν με χωριστό έργο. Η βόρεια προβλήτα, στο όριο της ναυταθλητικής μαρίνας, υπάρχει σήμερα και αναβαθμίζεται, ενώ κατασκευάζεται μια δεύτερη στο τέλος της ζώνης ανάπλασης. Δίπλα της δημιουργείται μια μικρή παραλία με αμμουδιά, η οποία προστατεύεται από τη διάβρωση μέσω δύο νησίδων στη θάλασσα και της προβλήτας. Οι προβλήτες θα έχουν μήκος περίπου 100 μέτρων και ελαφρά κλίση προς τα επάνω, λόγω των κυματισμών της θάλασσας.
