Του Γιώργου Δαλιάνη με τη συνεργασία του Γιάννη Αρτσίτα, της Νίκης Χατζοπούλου και της Αλεξάνδρας Δαλιάνη*
Ένα συχνό λάθος στον περιουσιακό και φορολογικό σχεδιασμό που οδηγεί σε οικογενειακές διαμάχες
Στην πράξη, πολλοί γονείς που συντάσσουν διαθήκες ή προχωρούν σε γονικές παροχές με σκοπό να ρυθμίσουν έγκαιρα τη μεταβίβαση της περιουσίας τους, συχνά αγνοούν έναν κρίσιμο θεσμό του ελληνικού κληρονομικού δικαίου: τη νόμιμη μοίρα. Το αποτέλεσμα είναι ότι αρκετές φορές οι επιλογές αυτές, παρότι γίνονται με πρόθεση να αποφευχθούν μελλοντικές συγκρούσεις, οδηγούν τελικά σε δικαστικές διενέξεις μεταξύ των κληρονόμων.
Η εμπειρία από την πράξη δείχνει ότι πολλές οικογενειακές διαφορές μετά τον θάνατο ενός προσώπου συνδέονται με μεταβιβάσεις που έγιναν χωρίς να ληφθεί υπόψη το δικαίωμα των νόμιμων κληρονόμων. Για τον λόγο αυτό, όποιος προχωρεί σε διαθήκη, γονική παροχή ή άλλες πράξεις περιουσιακού σχεδιασμού θα πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικός, ώστε να αποφευχθούν μελλοντικές αμφισβητήσεις.
Τι είναι η νόμιμη μοίρα
Η νόμιμη μοίρα αποτελεί θεμελιώδη θεσμό του ελληνικού κληρονομικού δικαίου, ο οποίος περιορίζει την πλήρη ελευθερία διάθεσης της περιουσίας. Ο νόμος προστατεύει ορισμένα πρόσωπα της οικογένειας, τα οποία χαρακτηρίζονται νόμιμοι κληρονόμοι.
Νόμιμοι κληρονόμοι είναι: οι κατιόντες (τέκνα και εγγόνια), οι γονείς, ο επιζών σύζυγος
Τα πρόσωπα αυτά δικαιούνται ένα ελάχιστο μέρος της κληρονομίας, τη λεγόμενη νόμιμη μοίρα, η οποία ισούται με το ήμισυ της εξ αδιαθέτου μερίδας που θα λάμβαναν αν δεν υπήρχε διαθήκη. Πρόκειται για έναν μηχανισμό προστασίας της οικογένειας, ώστε ο διαθέτης να μην μπορεί να αποκλείσει πλήρως τους στενούς συγγενείς του από την περιουσία του. Για τον υπολογισμό της νόμιμης μοίρας δεν λαμβάνεται υπόψη μόνο η περιουσία που υπάρχει κατά τον χρόνο θανάτου. Ο νόμος σχηματίζει τη λεγόμενη πλασματική κληρονομική ομάδα, στην οποία συνυπολογίζονται και ορισμένες δωρεές ή γονικές παροχές που έγιναν όσο ζούσε ο κληρονομούμενος.
Παράδειγμα υπολογισμού της νόμιμης μοίρας (ποσοστό και ποσό)
Η έννοια της νόμιμης μοίρας είναι συχνά άγνωστη στο ευρύ κοινό. Ένα απλό παράδειγμα δείχνει πώς λειτουργεί.
Ας υποθέσουμε ότι ένας πατέρας έχει δύο παιδιά και δεν υπάρχει σύζυγος.
Η συνολική περιουσία του κατά τον χρόνο θανάτου είναι:
ακίνητο αξίας 400.000 ευρώ
τραπεζικές καταθέσεις 200.000 ευρώ
Συνολική περιουσία: 600.000 ευρώ
Βήμα 1 — εξ αδιαθέτου διαδοχή.
Αν δεν υπήρχε διαθήκη, κάθε παιδί θα κληρονομούσε: 50% της περιουσίας.
Δηλαδή: 300.000 ευρώ το καθένα.
Βήμα 2 — υπολογισμός νόμιμης μοίρας.
Η νόμιμη μοίρα είναι το μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας.
Άρα: 50% × 1/2 = 25% της κληρονομίας
Σε ποσό: 25% × 600.000 = 150.000 ευρώ
Επομένως κάθε παιδί δικαιούται τουλάχιστον 150.000 ευρώ. Αν ένας γονέας αφήσει όλη την περιουσία στο ένα παιδί με διαθήκη, το άλλο παιδί μπορεί να προσφύγει στο δικαστήριο και να ζητήσει τη συμπλήρωση της νόμιμης μοίρας του (150.000 ευρώ).Το παράδειγμα αυτό δείχνει γιατί είναι κρίσιμο να λαμβάνεται υπόψη η νόμιμη μοίρα πριν από κάθε περιουσιακή μεταβίβαση.
Παράδειγμα υπολογισμού νόμιμης μοίρας όταν υπάρχει σύζυγος και δύο παιδιά
Στην πράξη, ακόμη μεγαλύτερη σύγχυση δημιουργείται όταν υπάρχει επιζών σύζυγος. Ας υποθέσουμε ότι ο αποβιώσας αφήνει: α) σύζυγο και β) δύο παιδιά και συνολική περιουσία 600.000 ευρώ.
Εξ αδιαθέτου διαδοχή
Σύμφωνα με τον Αστικό Κώδικα:
ο σύζυγος κληρονομεί το 1/4 της περιουσίας
τα δύο παιδιά μοιράζονται τα υπόλοιπα 3/4
Άρα:
σύζυγος → 150.000 ευρώ
κάθε παιδί → 225.000 ευρώ
Υπολογισμός νόμιμης μοίρας
Η νόμιμη μοίρα είναι το μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας.
Άρα: σύζυγος 1/4 × 1/2 = 1/8 της περιουσίας σε ποσό: 75.000 ευρώ
κάθε παιδί 3/8 × 1/2 = 3/16 της περιουσίας. σε ποσό: 112.500 ευρώ.
Επομένως ακόμη και αν υπάρχει διαθήκη που ευνοεί έναν μόνο κληρονόμο, ο σύζυγος και τα παιδιά μπορούν να διεκδικήσουν δικαστικά τα ποσά αυτά ως νόμιμη μοίρα.
Οι κοινοί τραπεζικοί λογαριασμοί και η πραγματική τους διάσταση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρήση κοινών τραπεζικών λογαριασμών. Στην ελληνική τραπεζική πρακτική είναι πολύ συνηθισμένο οι γονείς να προσθέτουν τα παιδιά τους ως συνδικαιούχους σε τραπεζικούς λογαριασμούς. Σύμφωνα με το ισχύον τραπεζικό καθεστώς, σε περίπτωση θανάτου ενός συνδικαιούχου το υπόλοιπο του λογαριασμού περιέρχεται αυτομάτως στους λοιπούς συνδικαιούχους. Στην πράξη οι τράπεζες εφαρμόζουν κανονικά τον κανόνα αυτό και αποδίδουν τα χρήματα στους επιζώντες συνδικαιούχους χωρίς να εξετάζουν ζητήματα κληρονομικού δικαίου.
Συνεπώς οι λοιποί κληρονόμοι που θεωρούν ότι αδικούνται δεν αποκτούν αυτοδικαίως δικαίωμα επί των χρημάτων, ούτε μπορούν να απαιτήσουν από την τράπεζα την καταβολή μεριδίου. Αν θεωρούν ότι θίγεται η νόμιμη μοίρα τους, θα πρέπει να προσφύγουν στη δικαιοσύνη και να αποδείξουν ότι τα χρήματα προέρχονταν από τον θανόντα και ότι η προσθήκη συνδικαιούχου υποκρύπτει δωρεά. Στην περίπτωση αυτή το ποσό μπορεί να θεωρηθεί έμμεση δωρεά και να συνυπολογιστεί στον υπολογισμό της νόμιμης μοίρας. Ανάλογη αντιμετώπιση μπορεί να υπάρξει και στις κοινές επενδυτικές μερίδες, όπως επενδυτικά χαρτοφυλάκια ή μερίδες αμοιβαίων κεφαλαίων.
Γονικές παροχές και μεταβίβαση εταιρικών συμμετοχών
Σημαντικά ζητήματα εμφανίζονται όταν η περιουσία αποτελείται από επιχειρηματικές συμμετοχές, όπως: εταιρικά μερίδια σε ΙΚΕ ή μετοχές μη εισηγμένων εταιρειών. Σε πολλές οικογενειακές επιχειρήσεις οι γονείς μεταβιβάζουν μερίδια σε ένα από τα παιδιά τους για λόγους επιχειρηματικής συνέχειας. Ωστόσο αν η μεταβίβαση αυτή επηρεάζει τη νόμιμη μοίρα των άλλων παιδιών μπορεί να αμφισβητηθεί. Για τις εισηγμένες μετοχές η αποτίμηση γίνεται με βάση τη χρηματιστηριακή τιμή, ενώ για εταιρικά μερίδια και μη εισηγμένες μετοχές εφαρμόζεται συνήθως η μέθοδος υπολογισμού της εγκυκλίου 1055/2003, η οποία λαμβάνει υπόψη τα ίδια κεφάλαια και τα οικονομικά δεδομένα της επιχείρησης.
Ανάκληση δωρεάς λόγω αχαριστίας και επικαρπία
Συχνά οι γονείς μεταβιβάζουν στα παιδιά τους την ψιλή κυριότητα ενός ακινήτου, διατηρώντας την επικαρπία εφ’ όρου ζωής. Στα περισσότερα συμβόλαια προβλέπεται ότι μετά τον θάνατο του επικαρπωτή η επικαρπία θα ενωθεί με την ψιλή κυριότητα. Ωστόσο αν ο δωρεοδόχος επιδείξει σοβαρή αχαριστία, ο δωρητής μπορεί να ζητήσει την ανάκληση της δωρεάς. Η αχαριστία μπορεί να συνίσταται σε σοβαρή προσβολή της προσωπικότητας του δωρητή, σε βαριά ανάρμοστη συμπεριφορά ή ακόμη και σε εγκληματική πράξη σε βάρος του.
Σε μια τέτοια περίπτωση ο γονέας μπορεί:
είτε να ζητήσει δικαστικά την ανάκληση της δωρεάς της ψιλής κυριότητας,
είτε, εφόσον διατηρεί την επικαρπία, να μεταβιβάσει την επικαρπία σε τρίτο πρόσωπο.
Η δυνατότητα αυτή υπάρχει ακόμη και αν στο αρχικό συμβόλαιο γονικής παροχής προβλέπεται ότι μετά τον θάνατο του επικαρπωτή η επικαρπία θα ενωθεί με την ψιλή κυριότητα. Η ένωση αυτή επέρχεται μόνο εφόσον η επικαρπία εξακολουθεί να ανήκει στον ίδιο μέχρι τον θάνατό του.
Η ανάγκη αποτίμησης της συνολικής περιουσίας
Ένα κρίσιμο σημείο στον περιουσιακό σχεδιασμό είναι ότι πριν από τη σύνταξη διαθήκης ή γονικής παροχής πρέπει να γίνεται συνολική αποτίμηση της περιουσίας. Η αποτίμηση αυτή είναι απαραίτητη για να διαπιστωθεί αν οι μεταβιβάσεις επηρεάζουν τη νόμιμη μοίρα των λοιπών κληρονόμων.
Στην πράξη:
για τα ακίνητα χρησιμοποιείται συνήθως η αντικειμενική αξία,
για τις εισηγμένες μετοχές λαμβάνεται υπόψη η χρηματιστηριακή αξία,
για εταιρικά μερίδια και μετοχές μη εισηγμένων εταιρειών εφαρμόζεται η μέθοδος αποτίμησης της εγκυκλίου 1055/2003.
Η διαδικασία αυτή είναι απαραίτητη ώστε να αποφεύγονται μελλοντικές αμφισβητήσεις μεταξύ των κληρονόμων.
Η παραγραφή των αξιώσεων
Ιδιαίτερη σημασία έχει και το θέμα της παραγραφής. Η αστική παραγραφή των αξιώσεων για νόμιμη μοίρα και μέμψη δωρεάς είναι: 20 έτη από τον θάνατο του κληρονομουμένου. Αντίθετα η φορολογική παραγραφή για έλεγχο δηλώσεων δωρεών, γονικών παροχών και κληρονομιών είναι κατά κανόνα: 5 έτη από την υποβολή της δήλωσης. Έτσι μια πράξη μπορεί να έχει κλείσει φορολογικά αλλά να εξακολουθεί να δημιουργεί αστικές αξιώσεις μεταξύ κληρονόμων.
Συμπέρασμα
Η άγνοια της νόμιμης μοίρας αποτελεί έναν από τους βασικότερους λόγους οικογενειακών δικαστικών διαφορών μετά τον θάνατο ενός προσώπου. Η σωστή αποτίμηση της περιουσίας, η κατανόηση των κανόνων του κληρονομικού δικαίου και ο προσεκτικός φορολογικός σχεδιασμός αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για να αποφευχθούν μελλοντικές συγκρούσεις μεταξύ των κληρονόμων.
* O Γιώργος Δαλιάνης είναι Διευθύνων Σύμβουλος της Artion Α.Ε. & ιδρυτής του Ομίλου Artion, Οικονομολόγος Φοροτεχνικός.
O Γιάννης Αρτσίτας είναι Partner και Διευθυντής Φορολογίας Φυσικών Προσώπων της Artion A.E.
Η Νίκη Χατζοπούλου είναι Δικηγόρος Παρ’Αρείω Πάγω LL.M. & Διαμεσολαβήτρια, συνεργάτης της Artion A.E.
H Aλεξάνδρα Δαλιάνη είναι Ασκούμενη Δικηγόρος.
Το ανωτέρω κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και σε καμία περίπτωση δεν υποκαθιστά τις εξειδικευμένες συμβουλευτικές υπηρεσίες.
Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να απευθυνθείτε στην ARTION Α.Ε. (Πουρνάρα 9 Μαρούσι|+30 210 6009062| www.artion.gr).
