Η Ευρώπη μπαίνει σ’ αυτόν τον χειμώνα με τις αποθέματα φυσικού αερίου περίπου στο 74%, έναντι 89% του μέσου όρου των προηγούμενων ετών και τις τιμές κοντά στα €87/MWh. Ο πόλεμος στο Ιράν έχει περιορίσει δραστικά τις ροές LNG από τον Περσικό Κόλπο, ενώ ο ανταγωνισμός για τα διαθέσιμα φορτία με την Ασία, εντείνεται διαρκώς. Μέσα σε αυτή τη συγκυρία, ο Κάθετος Διάδρομος προσφέρει στην Ελλάδα μια πραγματική ευκαιρία. Όμως, η γεωγραφία δεν παράγει από μόνη της κέρδη.
Ευτυχώς υπάρχουν αποτελέσματα. Οι ελληνικές εξαγωγές φυσικού αερίου αυξήθηκαν κατά 169% το πρώτο εννεάμηνο του 2026, φτάνοντας τις 13,6 TWh. Σαφώς αυτό δεν σημαίνει ότι όλες αυτές οι ποσότητες ακολούθησαν τον Κάθετο Διάδρομο, αποδεικνύει όμως πως η χώρα αποκτά μεγαλύτερο ρόλο στη διακίνηση ενέργειας. Επιπλέον, οι διαχειριστές των διασυνδεδεμένων δικτύων συμφώνησαν νέα, ανταγωνιστικότερα τιμολόγια μεταφοράς από τον Οκτώβριο. Ένα ουσιαστικό βήμα, αφού κανείς δεν επιλέγει ακριβότερη διαδρομή επειδή απλώς του αρέσει ο χάρτης.
Η Atlantic SEE LNG Trade, στην οποία η AKTOR συμμετέχει κατά 60% και η ΔΕΠΑ Εμπορίας κατά 40%, έχει υπογράψει εικοσαετή συμφωνία με τη Venture Global (αμερικανικός γίγαντας στην εμπορία φυσικού αερίου) για ένα εκατομμύριο τόνους αμερικανικού LNG ετησίως, από το 2030. Έχουν επίσης υπογραφεί δεσμευτικές εικοσαετείς συμφωνίες πώλησης προς Αλβανία και Βοσνία, αρχικά μέσω θυγατρικής της AKTOR, συνολικής ποσότητας 1,5 δισ. κυβικών μέτρων ετησίως. Οι προβλέψεις κάνουν λόγο για έσοδα άνω των 9 δισ. ευρώ στην εικοσαετία, ενώ ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η τιμολόγηση.
Η ίδια η AKTOR περιγράφει συμβάσεις συνδεδεμένες με τον αμερικανικό δείκτη Henry Hub, μετακύλιση εξόδων, εμπορικό περιθώριο και δεσμεύσεις παραλαβής ή πληρωμής. Πρόκειται για λογική επιχειρηματική δομή, η οποία περιορίζει το ρίσκο των προμηθευτών στις μεταβολές των τιμών. Δεν καταργεί όμως τον πιστωτικό κίνδυνο, τις καθυστερήσεις πληρωμών ή τις αδυναμίες των αγοραστών. Στην Αλβανία μάλιστα, η κρατική εγγύηση τελεί υπό προϋπόθεση, παρότι η σύμβαση είναι δεσμευτική. Το εξασφαλισμένο περιθώριο κέρδους στα χαρτιά δεν είναι απαραίτητα εξασφαλισμένα χρήματα στο ταμείο.
Εδώ βρίσκεται και το ερώτημα για το ελληνικό Δημόσιο. Η συμμετοχή της κρατικής ΔΕΠΑ προσφέρει προοπτική μερισμάτων, αλλά συνεπάγεται και συμμετοχή στον επιχειρηματικό κίνδυνο. Δεν σημαίνει ότι το Δημόσιο έχει δεσμευθεί να αγοράζει το αέριο, ούτε ότι οι Έλληνες καταναλωτές θα το προμηθεύονται φθηνότερα. Το εθνικό όφελος θα προκύψει από πραγματικά κέρδη, φόρους, τέλη χρήσης υποδομών και νέες επενδύσεις. Όχι από την αξία των συμβολαίων, λες και αυτή κατατίθεται ολόκληρη στο δημόσιο ταμείο.
Φυσικά υπάρχει και ανταγωνισμός. Η Τουρκία διαθέτει δικές της εισόδους αερίου και παραγωγή στη Μαύρη Θάλασσα, ενώ η Ουκρανία μπορεί να τροφοδοτείται και από βορειότερες διαδρομές. Ο Κάθετος Διάδρομος οφείλει να κερδίζει πελάτες με την τελική τιμή, την αξιοπιστία και την ευελιξία του. Επίσης, η Αλβανία και η Βοσνία δεν αποτελούν απλώς δύο ακόμη στάσεις πάνω στον ίδιο αγωγό προς την Ουκρανία. Χρειάζονται ιδιαίτερες υποδομές και εμπορικές λύσεις. Κάθε νέα εγκατάσταση πρέπει να δικαιολογείται από τη ζήτηση, όχι από την επιθυμία να προστεθεί άλλη μία κορδέλα εγκαινίων.
Υπάρχει ακόμη μία λιγότερο συζητημένη αμερικανική επιδίωξη. Η Ουάσιγκτον δεν θέλει μόνο να πουλά περισσότερο αέριο σήμερα. Με τα εικοσαετή συμβόλαια εξασφαλίζει θέση στην ευρωπαϊκή αγορά έως το 2050, ακόμη και στην περίπτωση που κάποτε αλλάξουν οι σχέσεις με τη Ρωσία. Επομένως, η ευρωπαϊκή απεξάρτηση από τη Μόσχα δεν πρέπει να μετατραπεί σε μακροχρόνια εμπορική εξάρτηση από έναν καινούργιο προμηθευτή. Την ίδια ώρα, οι ευρωπαϊκοί κλιματικοί στόχοι και ο εξηλεκτρισμός της βιομηχανίας μπορούν να μειώσουν μελλοντικά τη ζήτηση αερίου. Κάποιοι κινδυνεύουν τότε να διαθέτουν εξαιρετικές υποδομές χωρίς επαρκείς πελάτες.
Η απομάκρυνση της κυρίας Γκιλφόιλ, εν μέσω καταγγελιών που η ίδια αρνείται, δεν ακυρώνει τις συμφωνίες ούτε αποδεικνύει παρανομίες. Ο κύριος Εξάρχου έχει ξεκαθαρίσει ότι το εγχείρημα είχε ξεκινήσει πριν από την άφιξή της. Αυτό δεν αναιρεί την ανάγκη διερεύνησης των επαφών διπλωματών, επιχειρηματιών και λόμπι. Ένα σχέδιο εθνικής σημασίας οφείλει να αντέχει στον έλεγχο, χωρίς να χρειάζεται την προστασία οποιουδήποτε προσώπου.
Η Ελλάδα χρειάζεται λοιπόν ανταγωνιστικά τέλη, περισσότερες πηγές προμήθειας, την πλήρη αξιοποίηση της συμβατικής ευελιξίας στις παραδόσεις και στους προορισμούς και αυστηρή αξιολόγηση κάθε νέας επένδυσης. Να εξετάσει ακόμη και την αξιοποίηση ουκρανικών αποθηκών, όπου το επιτρέπουν οι συνθήκες ασφαλείας, και να αποφεύγει επενδύσεις σε πρόσθετους τερματικούς χωρίς επαρκώς τεκμηριωμένη ζήτηση. Και να αποτιμά ξεχωριστά το κέρδος των εταιρειών, το όφελος του Δημοσίου και το κόστος για την οικονομία. Αυτά τα τρία δεν είναι συνώνυμα.
Οι βασικές συμφωνίες έχουν υπογραφεί, φυσικό αέριο ήδη διακινείται και η ευκαιρία είναι πραγματική. Το ζητούμενο πλέον δεν είναι απλώς να λειτουργήσει σε full ρυθμούς ο Κάθετος Διάδρομος, αλλά να εξασφαλίσει στην Ελλάδα οικονομικά οφέλη, ανταγωνιστική ενέργεια και πραγματική διαπραγματευτική ισχύ. Διότι άλλο να περνά το φυσικό αέριο από την Ελλάδα και άλλο να αποκτά η Ελλάδα δύναμη επειδή περνά από εδώ. Αν δεν καταφέρουμε το δεύτερο, θα έχουμε δημιουργήσει έναν σπουδαίο δρόμο για να κάνουν κυρίως άλλοι τις δουλειές τους. Κι εμείς θα πανηγυρίζουμε απλώς για τα… διόδια!
Πέτρος Λάζος
