Η συζήτηση για το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό (ΕΧΠ-Τ) αποτελεί την πλέον κρίσιμη θεσμική παρέμβαση των τελευταίων δεκαετιών για την «ατμομηχανή» της ελληνικής οικονομίας. Η πρωτοβουλία της Πολιτείας να θέσει το ζήτημα στον δημόσιο διάλογο είναι αναμφίβολα θετική. Ωστόσο, βρισκόμαστε σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι: από τη μία πλευρά υπάρχει η ευκαιρία για έναν σύγχρονο, βιώσιμο στρατηγικό σχεδιασμό και από την άλλη ο κίνδυνος ενός συστήματος οριζόντιων απαγορεύσεων που θα υπονομεύσει την ανταγωνιστικότητα του εγχώριου τουριστικού προϊόντος.
Το Στρατηγικό Εργαλείο δεν είναι Μηχανισμός Απαγορεύσεων
Το νέο ΕΧΠ-Τ οφείλει να λειτουργεί ως ένας οδικός χάρτης κατευθύνσεων, προσδιορίζοντας πού θέλει να πάει η χώρα, ποιες μορφές τουρισμού επιθυμεί να ενισχύσει και πού απαιτούνται υποδομές. Δεν μπορεί, ωστόσο, να αποτελεί έναν άκαμπτο μηχανισμό οριζόντιων περιορισμών. Κάθε προορισμός διαθέτει διαφορετικό μέγεθος, υποδομές, εποχικότητα και οικονομική δομή. Η διεθνής εμπειρία από ανταγωνίστριες χώρες, όπως η Ιταλία και η Ισπανία, δείχνει ότι η επιτυχία βασίζεται στην εξατομικευμένη προσέγγιση ανά περιοχή και όχι σε «συνταγές» γενικευμένων απαγορεύσεων.
Επιπλέον, ανακύπτει ένα σοβαρό θεσμικό παράδοξο: καλούμαστε να θεσμοθετήσουμε ένα Ειδικό Χωροταξικό ενώ εκκρεμεί η ολοκλήρωση των Τοπικών Πολεοδομικών Σχεδίων (ΤΠΣ). Χωρίς σαφείς χρήσεις γης και αναπτυξιακές ζώνες σε τοπικό επίπεδο, ο σχεδιασμός κινδυνεύει να είναι μετέωρος, δημιουργώντας συγκρούσεις μεταξύ διαφορετικών δραστηριοτήτων και διαρκή επενδυτική αβεβαιότητα.
Η Φέρουσα Ικανότητα ως Δυναμικό Μέγεθος
Κεντρικός άξονας του νέου πλαισίου είναι η έννοια της φέρουσας ικανότητας. Πρέπει όμως να καταστεί σαφές ότι η φέρουσα ικανότητα δεν είναι ένα στατικό νούμερο. Αν ένας προορισμός επενδύσει σε μονάδες αφαλάτωσης, σύγχρονα δίκτυα ύδρευσης, βιολογικούς καθαρισμούς και υποδομές υγείας, η ικανότητά του να φιλοξενεί επισκέπτες μεταβάλλεται άρδην.
Το κρίσιμο ερώτημα που παραμένει αναπάντητο είναι ο μηχανισμός αξιολόγησης. Ποιος θα αποφασίζει ποια περιοχή είναι «κόκκινη» ή «πράσινη»; Ποιος επιστημονικός φορέας θα πιστοποιεί την αναβάθμιση των υποδομών ώστε μια περιοχή να επανεξετάζεται; Χωρίς έναν διαφανή, θεσμικό και επιστημονικά τεκμηριωμένο μηχανισμό, ο αναπτυξιακός δρόμος ενός τόπου θα παραμείνει όμηρος πολιτικών πιέσεων ή αποσπασματικών αποφάσεων.
Η Στόχευση σε Λάθος Κατεύθυνση
Συχνά δημιουργείται η εσφαλμένη εντύπωση ότι η πίεση στους δημοφιλείς προορισμούς προέρχεται από τα οργανωμένα ξενοδοχεία. Η πραγματικότητα είναι αντίθετη. Τα ξενοδοχειακά καταλύματα λειτουργούν υπό το αυστηρότερο πλαίσιο ελέγχων (περιβαλλοντικές μελέτες, ESG, υγειονομικά πρότυπα). Αντιθέτως, η ραγδαία και συχνά ανεξέλεγκτη ανάπτυξη των βραχυχρόνιων μισθώσεων είναι αυτή που επιβαρύνει δυσανάλογα τις τοπικές γειτονιές, την κυκλοφορία και τις υποδομές (ύδρευση, απορρίμματα).
Η βιωσιμότητα απαιτεί κεφάλαιο και οργανωμένες δομές. Οι οριζόντιοι «κόφτες» στις μεσαίες και μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες ενδέχεται να οδηγήσουν στο αντίθετο αποτέλεσμα: την ενίσχυση της διάσπαρτης, μη ελεγχόμενης δόμησης που αλλοιώνει το τοπίο πολύ περισσότερο από ένα οργανωμένο συγκρότημα.
Μικροχωρική Προσέγγιση και Αποκέντρωση
Είναι οξύμωρο να χαρακτηρίζονται ολόκληροι δήμοι ως κορεσμένοι, όταν εντός των ορίων τους υπάρχουν εγκαταλελειμμένα χωριά και άδειες κοινότητες που διψούν για ήπιες τουριστικές επενδύσεις ή αγροτουρισμό. Μια μικροχωρική προσέγγιση είναι απαραίτητη για να μην οδηγηθεί η ελληνική ύπαιθρος σε μαρασμό υπό το πρόσχημα του κορεσμού των παραλιακών ζωνών.
Παράλληλα, η αναγκαία τουριστική αποκέντρωση προς την ενδοχώρα δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω της «τιμωρίας» των ώριμων προορισμών. Ένας επενδυτής που εμποδίζεται να δραστηριοποιηθεί στην Κρήτη ή τη Ρόδο, δεν θα κατευθυνθεί αυτόματα σε ορεινές περιοχές αν εκεί λείπουν οι βασικές υποδομές και η συνδεσιμότητα. Το πιθανότερο είναι τα κεφάλαια αυτά να αναζητήσουν διέξοδο σε ανταγωνιστικές αγορές της Μεσογείου.
Συμπέρασμα
Το νέο Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό πρέπει να ισορροπήσει ανάμεσα στην προστασία του περιβάλλοντος και την αναπτυξιακή προοπτική. Ο κλάδος των ξενοδόχων ζητά ένα πλαίσιο που θα προστατεύει τον τόπο, αλλά ταυτόχρονα θα εγγυάται τη βιωσιμότητα των επιχειρήσεων, τη σταθερότητα του επενδυτικού περιβάλλοντος και την ποιότητα των υποδομών. Ο ελληνικός τουρισμός δεν χρειάζεται ούτε ανεξέλεγκτη δόμηση ούτε αναπτυξιακή ασφυξία. Χρειάζεται ένα δυναμικό σχέδιο που θα σέβεται το σήμερα και θα θωρακίζει το αύριο.
