Του πήρα τη συνέντευξη πριν λίγες μέρες, αλλά έπρεπε να κάνω μια διευκρίνιση, πριν αρχίσω να κάνω την απομαγνητοφώνησή της. Περίμενα με τόσο μεγάλη αγωνία να γράψω αυτά που μου είπε και δεν κατάφερα με την ταχύτητα και την πυκνότητα του λόγου και της σκέψης του να την παρακολουθήσω σε όλη την έκτασή της. Το δεύτερο τηλεφώνημα, για να μου λύσει την απορία, ήταν «καταστροφή και ευλογία» μαζί. Τα τρία λεπτά της διευκρίνισης έγιναν μιάμιση ώρα και μια καινούργια συνέντευξη άρχισε πάλι να γεννιέται, μια καινούργια προοπτική, μια καινούργια επινόηση από τον αρχιτέκτονα, που στην εφηβεία γνώρισε τη μαγεία της γεωμετρίας μέσα από τα βιβλία των Ιησουιτών.
Ναι, ο Φάνης Μπομπότης, που έχει περιληφθεί στους «300 αρχιτέκτονες του κόσμου» και έχει παρουσιαστεί σε διάφορα διεθνή αρχιτεκτονικά έντυπα, πίσω από την αριστοκρατική και ρηξικέλευθη επαγγελματική του παρουσία κρύβει μια δυναμική και ανήσυχη προσωπικότητα με ένα σύνολο γνώσεων, διαρκών προβληματισμών, προκλήσεων και ανατροπών, που μαζί με το συναίσθημα, αποτελούν το υπόβαθρο της προσωπικής και επαγγελματικής εξέλιξής του. Ένας επινοητής, που πρέπει να εξεικονίσει αυτό που ακόμα δεν υπάρχει, που θέλει να «χωρέσει» τον άνθρωπο στον αρχιτεκτονικό του σχεδιασμό, χωρίς να τον συνθλίψει, που επιδιώκει μέσα από την ενατένιση του έργου του αυτός που ζει μέσα σ’ αυτό ή ο περαστικός, να αισθάνονται ότι ο χώρος τους ανήκει, αλλά και οι ίδιοι ανήκουν στον χώρο.
Με ρίζες καταγωγής από το Βελεστίνο, γεννήθηκε στο Βόλο και από τα 3 του χρόνια έως και το τέλος των μαθητικών του χρόνων έζησε στη Λάρισα, παίζοντας στις αλάνες της πόλης. Στα μαθητικά του χρόνια συμμετείχε σε αγώνες μπάσκετ, απολαμβάνοντας την ατμόσφαιρα του πάθους που ξεχυνόταν στο τερέν και στις κερκίδες. Την ίδια περίοδο ένιωσε τους πρώτους παλμούς της δημιουργικότητας να τον τραβούν από το χέρι, για να ζωγραφίσει, να φωτογραφίσει, να σχεδιάσει και να φτιάξει κοσμήματα. Η αρχή είχε γίνει…
Στα 17 ήξερε πως θέλει να γίνει αρχιτέκτονας. Ο Φάνης Μπομπότης είναι από τους σπάνιους ανθρώπους που τους συναρπάζει η διαδικασία της διαδρομής, η σημαντικότητα του σήμερα, που αφήνει πίσω του ένα ενδιαφέρον χθες και δημιουργεί προϋποθέσεις για ένα ενδεχόμενο επίσης ενδιαφέρον αύριο. «Χωρίς συναίσθημα δεν δημιουργείται τίποτα», μου είπε πριν κλείσουμε τις δυόμιση ώρες συνομιλίας μας… «το αν το δείχνεις και πώς το δείχνεις, είναι μια άλλη ιστορία»!
Γιατί αρχιτέκτων; Τυχαία προδιάθεση ή επιρροή;
Στα 12, έπρεπε να κάνω ένα σχέδιο για το σχολείο. Παρακάλεσα να το κάνει κάποιος άλλος για μένα.
Στα 15, πήρα χρώματα και άρχισα να ζωγραφίζω.
Στα 16, με δανεική φωτογραφική μηχανή φωτογράφιζα σχηματισμούς δένδρων και πέτρινων όγκων.
Και στις δύο αυτές περιπτώσεις, εκείνο που ασυνείδητα ίσως με ενδιέφερε περισσότερο, ήταν η σχέση που δημιουργούσε το φως με τη σκιά και πώς αυτό αποτυπωνόταν στον καμβά και στην ασπρόμαυρη φωτογραφία.
Στα 17, αποφάσισα να σπουδάσω αρχιτεκτονική. Δεν υπήρξε καμία απολύτως επιρροή.
Ενδεχομένως μια ασαφής προδιάθεση δημιουργικής αναζήτησης.
Πολυτελείς βίλες και διαμερίσματα / Βουκουρέστι – Ρουμανία
Η λέξη «αρχιτέκτων» από μόνη της, μου φαινόταν εξαιρετικά γοητευτική. Ήταν μια πέρα για πέρα συνειδητή επιλογή, χωρίς να γνωρίζω τι ήταν αυτό, που εκ των υστέρων κατάλαβα. Τα δύο πρώτα χρόνια στην αρχιτεκτονική σχολή, σχεδίαζα ό,τι προέβλεπε το ακαδημαϊκό πρόγραμμα, χωρίς να μου είναι σαφής ο λόγος που το έκανα.
Εκείνο όμως που συνειδητοποίησα, ήταν ότι το σχέδιο δεν μπορούσε να ήταν αυτοσκοπός, αλλά ένα απλό εργαλείο μεταφοράς στο χαρτί της όποιας σκέψης, που διαμορφωνόταν για ένα συγκεκριμένο θέμα.
Όταν απέκτησα τον τίτλο του αρχιτέκτονα, γνώριζα πλέον πολύ καλά πως υπήρχε δρόμος μπροστά, ώσπου ο τυπικός αυτός τίτλος να γίνει και ουσιαστικός.
Πίσω από τον γοητευτικό τίτλο: «αρχιτέκτων» υπήρχαν πάρα πολλά και άγνωστα, που έπρεπε να κατακτηθούν. Ήταν το σημείο εκκίνησης μιας απρογραμμάτιστης πορείας που όπως αποδείχτηκε είχε δεδομένο μόνο το σημείο της αφετηρίας.
Στη συνέχεια, η δημιουργία ενός υπόβαθρου γνώσεων, ιστορίας, φιλοσοφίας, ποίησης, μουσικής, τέχνης, προβληματισμοί και αμφισβητήσεις, τεχνολογίες και υλικά, αποτέλεσαν τις παραμέτρους εκείνες, που επέτρεψαν να σχεδιάζω γνωρίζοντας τις αιτίες του σχεδιασμού.
Όλα αυτά, δοκιμασμένα πλέον σε έργα μιας δεκαετίας, μου έδωσαν τη δυνατότητα να υποψιαστώ, ότι ο γοητευτικός αυτός τίτλος του «αρχιτέκτονα» της εφηβικής περιόδου, θα μπορούσε ενδεχομένως στο μέλλον να μου ανήκει.
Φοιτητικά χρόνια, σπουδές… υπάρχει κάποια διακριτή επιρροή που σας άφησε αποτύπωμα διάρκειας, κάποιος που θαυμάσατε και μιμηθήκατε και που ήταν για σας το προοίμιο της αρχιτεκτονικής σας ενηλικίωσης;
Είχα την τύχη να έχω δύο ιδιαίτερα σημαντικούς δασκάλους.
Πρώτα ο Riccardo Dalisi, στα δύο πρώτα χρόνια των σπουδών, στην αρχιτεκτονική σχολή της Νάπολης, ο οποίος σε μια συζήτηση μαζί του, όταν του εξέφρασα τους προβληματισμούς και τις απορίες μου επί του εκπαιδευτικού μοντέλου της συγκεκριμένης σχολής, μου συνέστησε να συνεχίσω τις σπουδές μου στη Βενετία, παρακολουθώντας τον καθηγητή Giancarlo De Carlo. Πράγματι, ακολούθησα τη συμβουλή του.
Στην Βενετία, πέραν του De Carlo, παρακολούθησα και άλλους σημαντικούς παγκοσμίως καθηγητές, με αξιόλογο έργο στο αντικείμενο του καθενός. Carlo Scarpa και Carlo Aymonino στην Αρχιτεκτονική Σύνθεση, Manfredo Tafuri, Francesco Dal Co στην Ιστορία Αρχιτεκτονικής, Massimo Cacciari στη Φιλοσοφία.
Θεωρώ χρέος και τιμή να αναφερθώ σε αυτούς, που συνέβαλαν στη διαμόρφωση ενός πλαισίου κατανόησης της αρχιτεκτονικής. Η προσωπικότητα όμως του De Carlo ήταν καταλυτική και καθοριστική για ό,τι συνέβη στη συνέχεια. Ήταν αυτός που δεν έδειξε καμία απολύτως κατεύθυνση αρχιτεκτονικής έκφρασης. Δεν ασχολήθηκε ποτέ με τη γεωμετρία και τη μορφή. Ήταν εκείνος που με εξαιρετική σαφήνεια και με γλαφυρό λόγο επέμενε στην πολύπλευρη κατανόηση της σχέσης του ανθρώπου με τον χώρο, που αποτελεί τον κυρίαρχο πυλώνα της αρχιτεκτονικής.
Επί δύο και πλέον χρόνια παρακολούθησα και δούλεψα με τον Giancarlo De Carlo (Τζιανκάρλο Ντε Κάρλο). Ένας φωτισμένος δάσκαλος, ένας από την «Ομάδα των Δέκα» (team ten), που αμφισβήτησαν την Carta των Αθηνών του Le Corbusier. Ένας επαναστάτης της σκέψης. Τα χρόνια με τον De Carlo, ήταν η θεωρητική πλευρά της αρχιτεκτονικής. Ήταν η κοινωνική προσέγγιση με αρχιτεκτονικούς κώδικες. Ήταν η ανατροπή όλων όσων, πίσω από την εικόνα, δεν διέθεταν τις αιτίες ύπαρξης και την ουσία. Ήταν αυτά που δημιούργησαν μετέπειτα τις αρχές του σχεδιασμού, λαμβάνοντας υπόψιν τις ανθρωπιστικές αξίες, υπερβαίνοντας τα αυστηρά θεσμικά πλαίσια της αρχιτεκτονικής. Ήταν αυτά που καθόρισαν την προσωπική στάση στην εξέλιξη της κοινωνίας και του πολιτισμού. Ήταν αυτά που την επόμενη των σπουδών δεκαετία, απέκτησαν συγκεκριμένη μορφή και που καθόρισαν τις αρχές και τους άξονες σχεδιασμού των έργων που επακολούθησαν.
Οταν αρχίσατε να ασκείτε το επάγγελμα του αρχιτέκτονα, στοχεύσατε σε συγκεκριμένα έργα δημόσια ή ιδιωτικά;
Διεθνής Αερολιμένας Θεσσαλονίκης, «Μακεδονία»/ Θεσσαλονίκη – Ελλάδα
Ιδιαίτερα τα Δημόσια έργα οφείλουν να υποστηρίζουν και να προωθούν την σύγχρονη αρχιτεκτονική της εποχής. Αυτή η προσέγγιση στις δεκαετίες ’80 και ’90, δεν αποτέλεσε τον κανόνα και η αρχιτεκτονική δεν αποτελούσε προτεραιότητα. Εκτός των άλλων, οι τότε διαδικασίες ανάθεσης δημόσιου έργου, δεν άφηναν και πολλά περιθώρια συμμετοχής σε νέους αρχιτέκτονες. Έτσι η αρχή έγινε με τα ιδιωτικά έργα στον τομέα της κατοικίας.
Σε κάθε περίπτωση, στόχος από την αρχή ήταν οποιοδήποτε έργο, αρκεί να απαιτούσε αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Στη συνέχεια ήρθαν και τα δημόσια έργα μέσω και των αρχιτεκτονικών διαγωνισμών.
Πώς χειρίζεστε τις σχέσεις σας με τους πελάτες σας;
Είναι η σχέση μας με το έργο, που καθορίζει και τις σχέσεις μας με τον πελάτη. Οι αρχικές συνεννοήσεις μαζί του για την κατανόηση του project είναι εξαιρετικά σημαντικές. Η επιτυχία ενός έργου εξαρτάται από τα επιχειρήματα, τα οποία υποστηρίζουν την σύνθεση του project. Αυτό σημαίνει ότι ο αρχιτέκτων αναλαμβάνει την ευθύνη να σχεδιάσει όπως εκείνος νομίζει, αλλά να εξηγήσει στον πελάτη με επιχειρήματα ανθρωπιστικά και τεχνικά, ώστε να κατανοήσει το μεγαλύτερο ποσοστό του project. Το υπόλοιπο θα το βιώσει και θα το αντιληφθεί με τη χρήση του project.
Ως αρχιτέκτων δεν υλοποιείς μόνο την επιθυμία του πελάτη, επιλύεις και τα προβλήματα που εκείνος δεν γνωρίζει ότι έχει.
Ως αρχιτέκτων δεν εκτελείς εντολές. Ταξιδεύεις μέσα στο έργο που σχεδιάζεις, για να εξασφαλίσεις στον πελάτη και σε όσους θα χρησιμοποιήσουν το έργο, δυναμικές βιωματικές εμπειρίες με ενδιαφέρουσες καθημερινές δημιουργικές προκλήσεις.
Ως αρχιτέκτων δεν σχεδιάζεις απλά ένα έργο. Υλοποιείς ένα μη προδιαγεγραμμένο όνειρο του πελάτη.
Πώς ξεκινάτε ένα έργο σας όταν σας το αναθέτουν; Έχετε κάποια συγκεκριμένη μεθοδολογία ή είναι όλα tabula rasa;
Το υπόβαθρο γενικής και ειδικής παιδείας υποσυνείδητα στοιχειοθετεί κάποια μεθοδολογία, αν και θεωρώ πως η δημιουργία δεν μπορεί να μπει σε συγκεκριμένες προδιαγεγραμμένες διαδικασίες. Αυτές ισχύουν για το τεχνικό σκέλος της αρχιτεκτονικής μελέτης, όταν έχει ήδη δημιουργηθεί το concept. Οι πρώτες σκέψεις και προβληματισμοί επικεντρώνονται στις αιτίες ύπαρξης του έργου και στον επιδιωκόμενο στόχο. Η χρήση του παίζει σημαντικό ρόλο, αλλά και η ποικιλία των ανθρώπων που θα το χρησιμοποιήσουν, οι ηλικίες, οι διάφορες κουλτούρες όταν αυτές συνυπάρχουν, ο χρόνος παραμονής στους χώρους του έργου, οι προσβάσεις, το ηλιοστάσιο, το ανεμολόγιο και μια σειρά άλλων παραμέτρων. Αυτό που προέχει στην αρχιτεκτονική είναι να εξασφαλίσει ενδιαφέρουσες βιωματικές συνθήκες μέσα στους χώρους που δημιουργεί. Σε κάθε περίπτωση, κάθε νέο έργο είναι μια καινούργια πρόκληση. To πρώτο διάστημα ξεκινάς από το «μηδέν», επικρατεί μια φαινομενικά χαοτική κατάσταση, η οποία στη συνέχεια φωτίζεται και αρχίζει να συγκεκριμενοποιείται η κατεύθυνση προς την οποία θα κινηθεί η αρχιτεκτονική του έργου. Είναι η περίοδος, που εκκολάπτεται η σύλληψη της ιδέας και κάποια στιγμή αυτή προκύπτει και στη συνέχεια σχηματοποιείται και αποτελεί το γενεσιουργό πλαίσιο, μέσα στο οποίο θα εξελιχθούν τα τεχνικά στάδια της μελέτης.
Έχετε προτίμηση σε έργα μεγάλης ή μικρής κλίμακας;
Το μέγεθος του έργου δεν συμβαδίζει πάντα με την πολυσυνθετότητά του. Συνήθως τα μεγάλα έργα, όταν πρόκειται μάλιστα για δημόσια έργα ιδιαίτερων χρήσεων, παρουσιάζουν λόγω των πολλών παραμέτρων και στοιχείων, μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Παρέχουν την ευκαιρία στον αρχιτέκτονα να σχεδιάσει σε επίπεδο Συμφωνικής σύνθεσης έναντι ενός «quartet», που αντιστοιχεί σε ένα μικρό έργο, χωρίς αυτό να σημαίνει πως το δεύτερο είναι υποδεέστερο του πρώτου.
Όλα τα έργα, μικρά και μεγάλα, σημαντικά και λιγότερο σημαντικά, συμμετέχουν στη χάραξη μιας αέναης γοητευτικής απρόσμενης διαδρομής.
Ποια παιχνιδιάρικη έκφραση από τις δύο ολότελα αντίθετες, των μεγάλων μοντερνιστών, συνηθίζετε να εφαρμόζετε στο δικό σας αρχιτεκτονικό σχεδιασμό: «Less is more» του Mies van der Rohe’s ή «Less is bore» του Robert Venturi;
Και οι δύο αυτοί αρχιτέκτονες ήταν σημαντικοί. Πιστεύω πως ανάλογα με τις συνθήκες ισχύουν και τα δύο. Σε ό,τι αφορά στο εξωτερικό κέλυφος, που επηρεάζει την εικόνα και την ατμόσφαιρα του δομημένου ιστού μιας πόλης, θα πρέπει να επικρατεί η λιτή προσέγγιση και καθαρότητα των όγκων. Στον εσωτερικό χώρο, οι προσεγγίσεις εξαρτώνται από την προσωπικότητα, καθώς και την ιδιοσυγκρασία των χρηστών του κτιρίου, όταν πρόκειται για ιδιωτικό. Στη συγκεκριμένη περίπτωση ως αρχιτέκτων οφείλεις να «φιλτράρεις» τις επιθυμίες του πελάτη και να κατευθύνεις τις επιλογές, όπως εσύ κρίνεις. Είσαι εσύ ο αρχιτέκτων που επέλεξε ο πελάτης, και έχεις εσύ την ευθύνη να σχεδιάσεις το έργο, προστατεύοντάς το από αδόκιμες επιλογές. Όταν πρόκειται για κτίριο δημοσίου ενδιαφέροντος, όπου συνυπάρχουν διαφορετικές ηλικίες, με διαφορετικό επίπεδο παιδείας, ή και διαφορετικές κουλτούρες, τότε η αρχιτεκτονική προσέγγιση γίνεται πιο σύνθετη. Σε κάθε περίπτωση, η σύγχρονη αρχιτεκτονική, όπως και ο σύγχρονος ποιοτικός τρόπος ζωής που υπηρετεί, εξελίσσεται μέσα σε πλαίσια απαλλαγμένα από περιττά στοιχεία πρόσκαιρου χαρακτήρα, που πολλές φορές αποτελούν απόρροια καταναλωτισμού και μόνο. Η διαχρονικότητα του κάθε έργου θα πρέπει να είναι ένας από τους σημαντικούς στόχους.
Θεωρείτε τον εαυτό σας ενταγμένο σε κάποιο ρεύμα αρχιτεκτονικό ή έχετε μετατοπιστεί στη μακρά δημιουργική σας πορεία;
Κάθε έργο αποτελεί ένα σύνολο θεμάτων προς επίλυση. Ο αρχιτέκτων καλείται να δώσει μια συνολική συνθετική απάντηση σε όλα τα θέματα. Αλλά και καλείται να δημιουργήσει νέους προβληματισμούς και στη συνέχεια να απαντήσει σ’ αυτούς. Όσο πιο σύνθετο το έργο, τόσο πιο προκλητικά ενδιαφέρουσες οι διαδικασίες διαμόρφωσης της αρχιτεκτονικής πρότασης. Οι ίδιες αυτές διαδικασίες συσσωρεύουν και εξελίσσουν τις γνώσεις και την παιδεία του αρχιτέκτονα. Δημιουργείται έτσι μια συνεχής εξελισσόμενη βάση δεδομένων, που σε συνδυασμό με το συναίσθημα, θα αποτελέσει το υπόβαθρο για τον σχεδιασμό του επόμενου έργου. Σύμφωνα με τα παραπάνω, καθώς και σύμφωνα με την φύση και τον χαρακτήρα του κάθε έργου και τον τόπο στον οποίο θα κατασκευαστεί, θα προκύψει ένα έργο, προφανώς διαφορετικό σε σχέση με το αντίστοιχο που θα είχε σχεδιαστεί ακόμη και στον ίδιο χώρο σε άλλη χρονική περίοδο. Σε κάθε περίπτωση, η σύγχρονη αρχιτεκτονική είναι αυτή που κυριαρχεί στα έργα που σχεδιάζουμε.
Τι βαρύτητα έχει για σας η λειτουργία και η μορφή. Ισχύει το Form Follows Function;
Η σχέση του ανθρώπου με τον χώρο, αποτελεί έναν από τους βασικότερους πυλώνες του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Αυτή η σχέση περιλαμβάνει, πέραν των άλλων, τη λειτουργική διάρθρωση των επιμέρους χώρων, αλλά και την λειτουργικότητα των χώρων αυτών καθαυτών. Η γεωμετρία των χώρων, καθώς και η μορφή του κελύφους που τους περιλαμβάνει, οφείλουν να υποστηρίζουν τη λειτουργία. Προφανώς, ο όρος λειτουργία δεν εξαντλείται σε τεχνικά θέματα, όπως η εργονομία και η διευκόλυνση χρήσης των χώρων σύμφωνα με τις δυνατότητες του ανθρωπίνου σώματος, αλλά περιλαμβάνει κυρίως και μια σειρά από θέματα ανθρωπιστικής κατεύθυνσης, που εξασφαλίζουν ιδιαίτερες βιωματικές εμπειρίες από την πρόσκαιρη, μόνιμη ή ημιμόνιμη διαβίωση στους χώρους αυτούς. Σύμφωνα με τον σύγχρονο τρόπο ζωής και την αλματώδη ανάπτυξη της τεχνολογίας, η μετάλλαξη της διάρθρωσης των χώρων, είναι πλέον μια από τις σταθερές παραμέτρους που εμπλέκονται στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Υπό την έννοια αυτή, η μορφή του κελύφους, οφείλει να εξασφαλίζει αυτές τις μεταλλάξεις.
Πώς νοείται ο κοινωνικός χαρακτήρας της αρχιτεκτονικής;
Η αρχιτεκτονική δημιουργεί χώρους για να στεγάσει ατομικές και κοινωνικές δραστηριότητες. Αποτέλεσε στους αιώνες το ορατό αποτύπωμα της εξέλιξης των πολιτισμών. Υπήρξε πάντα και μέσον κοινωνικής προβολής σε επίπεδο θρησκείας, κράτους, πόλης αλλά και ατομικής προβολής.
Μέσα από διάφορες προσεγγίσεις, η αρχιτεκτονική αποτύπωσε συστήματα εξουσίας, αλλά και πολιτεύματα. Όντας μια επιστήμη, κατά το ένα ήμισυ ανθρωπιστική και κατά το άλλο εφαρμοσμένη, είναι προφανές ότι μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στη διαμόρφωση των κοινωνικών και ατομικών συμπεριφορών. Ιδιαίτερα σημαντικά προς αυτή την κατεύθυνση, είναι τα δημόσια κτίρια και οι δημόσιοι γενικά χώροι. Η σπουδαιότητα του καθενός εξαρτάται και από τη χρήση που υπηρετούν. Πολιτιστικά κτίρια και εκείνα της εκπαίδευσης ανήκουν στην πρώτη βαθμίδα σπουδαιότητας. Ένα Μουσείο θα πρέπει να σχεδιάζεται με στόχο, όχι μόνο να εκθέτει ευρήματα προηγούμενων πολιτισμών, αλλά το κυριότερο, να παράγει πολιτισμό, μέσω των εκθεμάτων. Πολλά σχολεία του παρελθόντος, διαφορετικών βαθμίδων, αλλά και σημερινά, είναι σχεδιασμένα με αίθουσες που επικοινωνούν μόνον με παράπλευρο διάδρομο. Θα έπρεπε τουλάχιστον να προβληματίσει το γεγονός, ότι και τα σωφρονιστήρια έχουν την ίδια διάταξη. Η σημερινή σύγχρονη διαδικασία μετάδοσης της γνώσης είναι αμφίδρομη και όχι μονόδρομη, όπως κάποτε, από τον διδάσκοντα στο διδασκόμενο. Η σύγχρονη αυτή διαδικασία δημιουργεί την ανάγκη σχεδιασμού των σχολείων με άλλες παραμέτρους και με διαφορετικό τρόπο, ώστε να εξασφαλίζει τις κατάλληλες συνθήκες της αμφίδρομης μετάδοσης γνώσης.
Έχετε μπει σε μια νέα περίοδο συνεργασίας με τον γιο σας Λουκά Μπομπότη. Ποια είναι τα καινούργια δεδομένα που έχουν προκύψει από αυτήν;
Με τον Λουκά δημιουργήσαμε εδώ και δεκαπέντε χρόνια την Bobotis+Bobotis architects.
Με την άφιξή του στο γραφείο, μετά τις σπουδές του στη Φλωρεντία και στο Λονδίνο, δημιουργήθηκε μια νέα δυναμική σε όλα τα επίπεδα αρχιτεκτονικής και διαδικασιών. Οι αποκτημένες ήδη εμπειρίες του από τη συνεργασία του με τα γραφεία Sheppard Robson στο Λονδίνο και Enric Miralles Benedetta Tagliabue Arquitectos στην Βαρκελώνη, συνέβαλαν στη συντόμευση του χρόνου προσαρμογής. Την αμηχανία, στο αρχικό στάδιο της συνεργασίας μας, ιδιαίτερα στον τομέα της αρχιτεκτονικής σύνθεσης, διαδέχτηκε πολύ γρήγορα ένα δημιουργικό πνεύμα συγκλίσεων, προκλήσεων και αντιπαραθέσεων. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο διαφορετικών προσεγγίσεων εδραιώθηκε μια δυναμική συνεργασία μέσα από την οποία έχουν παραχθεί ήδη μια σειρά σημαντικών και εμβληματικών έργων. Έχουμε πλέον πολλές κοινές παραμέτρους σχεδιασμού, αλλά και κάποιες διαφορετικές, που στην εξέλιξή μας προστίθενται και καινούργιες, παράγοντας στο τέλος έργα απαλλαγμένα από συμβατικούς συμβιβασμούς.
Στο τέλος, είναι αυτές οι διαφορετικές προσεγγίσεις, και τομές διαφορετικών κατευθύνσεων, που τελικά διαμορφώνουν τη δυνατότητα χάραξης νέων δρόμων. Είναι αυτό το δυναμικό πλαίσιο συνεργασίας, μεταξύ δύο αρχιτεκτόνων με αυτόνομη αρχιτεκτονική σκέψη, που δημιουργήσαμε και που εξελίσσει εμάς τους ίδιους, καθώς και την αρχιτεκτονική μας κοινή πορεία.
Αρχαιολογικό Μουσείο Πατρών
Ποια από τα έργα σας ταυτίζονται απόλυτα με την αυθεντική αρχιτεκτονική σας ταυτότητα;
Το κάθε έργο έχει τα δικά του χαρακτηριστικά και δημιουργείται κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες. Αποτελεί το αποτύπωμα της αρχιτεκτονικής σκέψης εκείνης της χρονικής στιγμής. Στην πραγματικότητα είναι νομοτελειακό ο αρχιτέκτων να ταυτίζεται με κάθε έργο την περίοδο που το σχεδιάζει. Αυτό δεν επηρεάζεται ούτε από το μέγεθος αλλά και ούτε από τη συνθετότητα του έργου. Αυτό που είναι βέβαιο, είναι πως το ύφος και το ήθος και γενικά η προσωπικότητα ενός αρχιτέκτονα, δεν μπορεί παρά να ταυτίζεται με το αντίστοιχο ύφος και ήθος του έργου που σχεδιάζει.
Έχετε μελετήσει projects σε διάφορα μέρη του κόσμου. Τι προσκομίσατε από αυτά;
Από χώρα σε χώρα διαφοροποιούνται κάποιες από τις παραμέτρους που επηρεάζουν και την αρχιτεκτονική. Διαφοροποιούνται ιδιαίτερα οι παράμετροι εκείνες, που αφορούν στην εφαρμοσμένη πλευρά της αρχιτεκτονικής, όπως φυσικοί παράγοντες, τοπικά υλικά, καθώς επίσης και κάποιες που αφορούν στην ανθρωπιστική διάσταση της αρχιτεκτονικής. Είναι εκείνες, που μέσα από την ιστορική πορεία του κάθε τόπου, διαμόρφωσαν τις ατομικές και κοινωνικές συμπεριφορές, και που εκ των πραγμάτων αποτελούν το υπόβαθρο για τη σύγχρονη και μελλοντική εξέλιξή τους. Δεν μπορείς να σχεδιάσεις τίποτε, αν δεν γνωρίζεις τουλάχιστον την ιστορία και τις βασικές βιωματικές αρχές του τόπου που σχεδιάζεις. Είναι αλήθεια, πως η παγκοσμιοποίηση έχει διαμορφώσει και κοινές κοινωνικές παραμέτρους. Δεν παύει όμως για κάποια συγκεκριμένα έργα, όπως η κατοικία και όχι μόνον, να διατηρούνται κάποιες σταθερές αρχές σχεδιασμού, που έχουν επιβεβαιωθεί στον χρόνο του κάθε τόπου, ενώ δημόσια κτίρια, όπως Μουσεία, βιβλιοθήκες, στάδια, Data centers, εμπορικά κέντρα, παρά τις όποιες συγκεκριμένες ιδιαιτερότητες, διέπονται από κοινά παγκόσμια χαρακτηριστικά. Προφανώς, όλα αυτά τα έργα εκτός Ελλάδος, αποτέλεσαν μια ιδιαίτερη πολύπλευρη πρόκληση και συνέβαλαν και με τη συνθετότητά τους στην εξέλιξη γνώσεων αλλά και της γενικότερης παιδείας.
Υπάρχουν κανόνες που διέπουν στην αισθητική ενός αρχιτεκτονικού έργου;
Η αισθητική γενικά, ήταν και παραμένει αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης και σε ορισμένες περιπτώσεις και πέραν αυτής, ακόμη και στο ζωικό και φυτικό βασίλειο. Κάθε δραστηριότητα, είτε σχετίζεται με συμπεριφορές, είτε με υλικές παρεμβάσεις, συνοδεύεται πάντα από την αισθητική. Όταν αυτό δεν συμβαίνει, τότε δεν υφίσταται προηγμένος πολιτισμός. Η αισθητική υπάρχει στην κίνηση, στα σχήματα, στα χρώματα, στη φύση, στην ομιλία. Υπάρχει παντού. Προφανώς είναι και αναπόσπαστο μέρος της αρχιτεκτονικής έκφρασης. Αποτελεί πάντως ενδιαφέρον το πώς αντιλαμβανόμαστε την αισθητική και τι θέση παίρνουμε απέναντι σε διαφορετικές εκφάνσεις της, που αφορούν στο ίδιο θέμα. Στην αρχιτεκτονική υπήρξαν κατά περιόδους, συγκεκριμένοι κανόνες αισθητικής κτιρίων. Ήταν αυτοί που ενταγμένοι σε ένα πλαίσιο καθόρισαν την δημιουργία των ρυθμών. Επιβλήθηκαν αρχικά από τις κατασκευαστικές γνώσεις και στη συνέχεια εμπλουτίστηκαν με άλλα στοιχεία, όπως θρησκευτικού ή κοινωνικού χαρακτήρα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, οι ρυθμοί του ελληνικού πολιτισμού, Δωρικός, Ιωνικός, Κορινθιακός. Αντίστοιχα, ο Ρωμανικός και Γοτθικός ρυθμός, με τελευταίο τον Νεοκλασικό ρυθμό, που εξαπλώθηκε όσο κανείς άλλος παγκοσμίως.
Ακόμη και ο ρασιοναλισμός, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ρυθμός.
Η σύγχρονη εποχή έχει αποστασιοποιηθεί πλήρως από την ύπαρξη κανόνων, που ορίζουν την αισθητική σε όλο το φάσμα του σχεδιασμού.
Σήμερα συνυπάρχουν αρμονικά μια μεγάλη γκάμα αρχιτεκτονικών έργων, με τελείως διαφορετική αισθητική προσέγγιση.
Το σημαντικό είναι, η όποια αισθητική να υποστηρίζεται από αιτίες και όχι αυθαίρετες επινοήσεις πρόσκαιρου εντυπωσιασμού, ώστε να μπορέσει να καταστήσει το έργο διαχρονικό. Έτσι θα δημιουργηθεί η ταυτότητα κάθε εποχής και θα συμβάλλει στην διεύρυνση του ψηφιδωτού, που απεικονίζει την εξέλιξη του πολιτισμού.
Η πανδημία επηρέασε τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό; Πιστεύετε πως οι νέες αυτές σχεδιαστικές τάσεις θα συνεχίσουν να μας απασχολούν και μετά το τέλος της;
Οι πρόσφατες συνθήκες που δημιούργησε η πανδημία, επέβαλε σειρά μέτρων, τα οποία πέραν της προστασίας της υγείας, αποτελούν και ποιοτικά στοιχεία διαβίωσης των χώρων, είτε αυτοί είναι εσωτερικοί, είτε εξωτερικοί. Μέτρα και παράμετροι που θα έπρεπε να υφίστανται ήδη στον ποιοτικό αρχιτεκτονικό σχεδιασμό και πριν από αυτή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η αποφυγή συνωστισμού σε χώρους κοινής χρήσης όπως στα εστιατόρια, που επιβλήθηκαν αποστάσεις μεταξύ των θαμώνων. Ήδη, στα έργα τα οποία εκπονούσαμε προ πανδημίας, αλλά ακόμη περισσότερο μετά από αυτήν την περίοδο, αξιοποιούμε παραμέτρους σχεδιασμού, που εξασφαλίζουν ποιοτικές συνθήκες διαβίωσης.
Η πανδημία δεν ήρθε για να μείνει, αλλά αναθεώρησε πολλά πράγματα, τα οποία ωφελούν τελικά, πέραν της υγιεινής, και στη βελτίωση των συνθηκών χρήσης των χώρων. Έτσι, προσαρμόσαμε τον σχεδιασμό μας με μεγαλύτερη προσοχή, και σε οικοδομικά στοιχεία, που ανταποκρίνονται καλύτερα σε θέματα υγιεινής, όπως αντιβακτηριδιακά υλικά. Η αποφυγή συνωστισμού σε όλους τους χώρους, έχει γίνει αποδεκτή πλέον από τους περισσότερους, και ως εκ τούτου, με μεγαλύτερη ευκολία, οι ποιοτικές αρχιτεκτονικές προτάσεις γίνονται αποδεκτές. Αυτά τα στοιχεία δεν μπορούν παρά να συνεχίσουν να ωφελούν και μετά το τέλος της πανδημίας, καθώς προσφέρουν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης.
WellnessResorts 5 & 6 αστέρων/ Νήσος Ρόδος – Ελλάδα
Μπορούν να συνυπάρξουν ιστορικά κτίρια με κτίρια σύγχρονης αρχιτεκτονικής;
Είναι ένα ερώτημα που τίθεται συχνά, όχι μόνον σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά και σε επιτροπές που αποφασίζουν αντίστοιχα για την υλοποίηση ενός σύγχρονου έργου, που γειτνιάζει άμεσα ή έμμεσα με ένα ιστορικό. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι καταφατική ή αρνητική. Εξαρτάται από την περίπτωση.
Πολλές πόλεις περιλαμβάνουν ιστορικά κτίρια διαφορετικών χρονικών περιόδων. Κάθε περίοδος διακρίνεται, εκτός των άλλων, και από την αρχιτεκτονική έκφραση των κτιρίων της. Εκφράσεις σαφώς διαφορετικές μεταξύ τους, ιδιαίτερα όταν οι χρονικές περίοδοι που εκπροσωπούνται απέχουν χρονικά μεταξύ τους. Η τεχνολογία και ο τρόπος διαβίωσης, απαίτησαν στην πορεία της ιστορίας προσαρμογές σε διάφορα επίπεδα.
Όλες αυτές λοιπόν οι διαφορετικές αρχιτεκτονικές εκφράσεις, με την πάροδο του χρόνου συνέθεσαν ένα ενιαίο ψηφιδωτό με διαφορετικές αρχιτεκτονικές αποχρώσεις. Προφανώς, η κάθε μια από αυτές, για την εποχή τους, ήταν σύγχρονες.
Θεωρώ πως κάτι αντίστοιχο πρέπει να ισχύει και σήμερα στη δική μας σύγχρονη εποχή.
Οφείλουμε και εμείς να αφήσουμε το δικό μας αρχιτεκτονικό αποτύπωμα, ώστε στη συνέχεια να αποτελέσει και αυτό τμήμα του διαμορφωμένου ιστορικού ψηφιδωτού.
Διαφορετική είναι η περίπτωση παραδοσιακών οικισμών. Εκεί, η όποια αρχιτεκτονική παρέμβαση θα πρέπει να λάβει υπόψη της και να σεβαστεί την τυπολογία του οικισμού, χωρίς αυτό να σημαίνει πως δεν υπάρχουν τρόποι να ενταχθούν σύγχρονα στοιχεία, που όμως να μην αλλοιώνουν τη γενικότερη αισθητική του οικισμού.
Ποια είναι η αίσθηση όταν επισκέπτεστε ένα έργο που σχεδιάσατε;
Από την πρώτη στιγμή και μετά την αρχική σχηματοποίηση του concept στο επίπεδο και στον χώρο και έως ότου αυτό πάρει την ολοκληρωμένη μορφή του, βρίσκεσαι μέσα στο έργο. Με δεδομένο, ότι τίποτα δεν γίνεται και δεν δημιουργείται χωρίς συναίσθημα, αυτό συνυπάρχει μαζί με τις γραμμές, τα σχήματα και τις μορφές. Όταν μετά την υλοποίηση του έργου βρεθείς μέσα σ ́ αυτό, έχεις την αίσθηση του οικείου, του γνώριμου. Βιώνεις στην πραγματικότητα, εκείνο που δημιούργησες εσύ ο ίδιος στον φαντασιακό χώρο. Προφανώς, υπάρχει η αίσθηση της ικανοποίησης, ότι το έργο έχει υλοποιηθεί, χωρίς όμως να σου επιφυλάσσει εκπλήξεις, δεδομένου ότι καθ’ όλη την πορεία του σχεδιασμού, βίωσες το κτίριο, κατά την εξέλιξη της μελέτης, εσωτερικά και εξωτερικά.
Από τη σύλληψη του concept και την ολοκλήρωση όλων των σταδίων της μελέτης, ως την υλοποίησή του, μεσολαβεί ένα χρονικό διάστημα, που η διάρκειά του εξαρτάται, πέραν του μεγέθους, και από άλλους παράγοντες. Σε αυτό το χρονικό διάστημα σχεδιάζονται άλλα νέα έργα, που συγκεντρώνουν πάνω τους τη συνθετική ενέργεια του αρχιτέκτονα.
Ούτως ή άλλως τα προηγούμενα έργα, αποτέλεσαν δομικά στοιχεία του αρχιτεκτονικού υπόβαθρου, αλλά δεν βρίσκονται πλέον σε πρώτο πλάνο. Η επίσκεψη σε αυτά, όταν υλοποιηθούν, ανακαλεί στη μνήμη όλες εκείνες τις προκλήσεις, που δημιούργησαν το συγκεκριμένο έργο. Εκείνο που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι η επαλήθευση της επίδρασης που δημιουργεί το έργο σου στο γειτνιάζον περιβάλλον.
Σε κάθε περίπτωση, από το concept έως την υλοποίηση, μια γοητευτική ατέρμονη διαδρομή.
ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ
O Φάνης Μπομπότης σπούδασε στην Αρχιτεκτονική Σχολή Βενετίας.
Έχει δώσει σειρά διαλέξεων σε Πανεπιστήμια εντός και εκτός Ελλάδος και έχει βραβευθεί με το βραβείο «Αθηνά» για την προσφορά του στον πολιτισμό.
Τη δεκαετία του ’80 δημιούργησε την εταιρεία Bobotis Architects και το 2015 δημιούργησαν με τον αρχιτέκτονα Λουκά Μπομπότη την Bobotis+Bobotis architects.
Έχουν σχεδιάσει και διευθύνει μεγάλα και σύνθετα αρχιτεκτονικά έργα, εντός και εκτός Ελλάδος, όπως: Αεροδρόμια, Μουσεία, Αθλητικές Εγκαταστάσεις, Κτίρια Γραφείων, Κτίρια Τραπεζών, Συνεδριακά Κέντρα, Εμπορικά Κέντρα, Εκπαιδευτικά Ιδρύματα, Βιομηχανικές Εγκαταστάσεις, Πύργους κατοικιών και Γραφείων, Οικισμούς, βίλες, mega Yachts.
Πολλά από τα έργα έχουν δημοσιευτεί στον ημερήσιο & περιοδικό Ελληνικό και ξένο Τύπο, όπως: Γαλλία, Ιταλία, Κορέα, Αργεντινή, Ιαπωνία, Κύπρος, Ηνωμένο Βασίλειο, Γερμανία, Τουρκία, Αυστραλία. Ενδεικτικά αναφέρονται:
* Διεθνής Αερολιμένας Αθηνών «Ελευθέριος Βενιζέλος»: Επεκτάσεις και συνολική εσωτερική αναδιαμόρφωση
* Διεθνής Αερολιμένας Θεσσαλονίκης, «Μακεδονία»: Νέος αεροσταθμός και αναδιαμόρφωση υφιστάμενου
* Κτίριο Τράπεζας Πειραιώς στο κέντρο της Αθήνας
* Πύργοι κατοικιών και γραφείων στο Βουκουρέστι
* Πύργος 36 ορόφων ξενοδοχείο 5* Κύπρος
* Ειδικό κτίριο υποστήριξης Μουσείων, Αγία Πετρούπολη
* Αρχαιολογικό Μουσείο Πατρών
* Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων
* Wellness Resort στη Ρόδο
* Wellness Resort στη Λακωνία
* Εμπορευματικό κέντρο, Θριάσιο Πεδίο
* Εμπορευματικός σταθμός, Τρέντο Ιταλίας
* Εμπορικό κέντρο – Ξενοδοχείο, Αλεξάνδρεια Αιγύπτου
* Οικισμός πέντε χιλιάδων (5.000) κατοίκων και Εμπορικό Κέντρο στο Βουκουρέστι
* Ινστιτούτο Νευρολογίας & Γενετικής Κύπρου & Υπαίθριου Αμφιθεάτρου
* Διαμόρφωση ιστορικού/αστικού κέντρου Άργους
* Αρχείο πολιτιστικού ιδρύματος Τράπεζας Πειραιώς
* Σταθμός κρουαζιερόπλοιων στην Doha Κατάρ
* Αθλητικό κέντρο, Παντελερία Ιταλία
