Του Άγη Βερούτη
Πριν από περίπου έναν μήνα βρέθηκα στο Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου, που ανήκει στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Την ξενάγηση μου έκανε ο Δρ. Γιώργος Δερμάτης, πρώην δάσκαλος σε σχολείο του Λαυρίου, ιστορικός και μελετητής της βιομηχανικής ιστορίας της περιοχής του Λαυρίου, με διδακτορικό από το Βέλγιο. Τον ευχαριστώ για τον πολύτιμο χρόνο του και την ωραία κουβέντα.
Όπως μου εξήγησε, επί πρωθυπουργίας Κωνσταντίνου Μητσοτάκη δόθηκαν 500 εκατ. δραχμές για την αγορά του συγκροτήματος της Γαλλικής Εταιρείας. Κατόπιν, επί Ανδρέα Παπανδρέου, χρηματοδοτήθηκε η έναρξη της αναστήλωσης, και η προσπάθεια συνεχίστηκε επί διαδοχικών κυβερνήσεων. Έβαζε ο καθένας από κάτι για να προχωρήσει αυτό το τεράστιο έργο.
Ένα από τα δυσκολότερα κομμάτια ήταν η απορρύπανση από το αρσενικό που είχε αφήσει πίσω της η παλιά μεταλλουργική δραστηριότητα. Μου περιέγραψε τις εντυπωσιακές διαδικασίες ασφαλείας για τη συγκέντρωση και τη φύλαξη των επικίνδυνων αποβλήτων σε ειδικά διαμορφωμένες υπερ-ασφαλείς υπόγειες εγκαταστάσεις στα 50 μέτρα κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Πόση δουλειά χρειάστηκε από πόσους ανθρώπους και πόσες δεκαετίες για να μπορούμε σήμερα να περπατάμε εκεί χαλαρά και να συζητάμε για υπερυπολογιστές;
Μου είπε και πολλά άλλα ενδιαφέροντα που σήμερα δεν καταφέρνω να τα θυμηθώ όλα. Θα τον προσκαλέσω να μας γράψει ένα άρθρο για όλη αυτή την ιστορία κάποια στιγμή. Θα αξίζει, νομίζω.
Έμαθα επίσης ότι υπόγειοι χώροι του πάρκου χρησιμοποιήθηκαν για γυρίσματα αμερικανικής τηλεοπτικής σειράς του ΗΒΟ, ως σκηνικό εγκαταστάσεων του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος. Στο Λαύριο ήταν γυρισμένα αυτά, όχι στην Τεχεράνη. Έχει και τέτοιες χρήσεις η βιομηχανική μας κληρονομιά.
Πιο κάτω είδα περνώντας και τις εργασίες για την εγκατάσταση του “Δαίδαλου” σε πυρετώδη εξέλιξη. Δεν μπορούσα να μπω στον χώρο όπου δούλευαν, αλλά είδα συνεργεία να μπαινοβγαίνουν. Περιφερειακά του πάρκου είδα φωτοβολταϊκά πάνελ και ανεμογεννήτριες. Σκέφτηκα πόσο θετικό ήταν που καλύπτεται από αυτά και μέρος των αναγκών του υπερυπολογιστή όπως μου είπε ο Δερμάτης.
Ο Δαίδαλος κατοικεί μέσα σε ένα γυάλινο κουβούκλιο, στον παλιό ηλεκτρικό σταθμό της Γαλλικής Εταιρείας που σχεδιάστηκε από το γραφείο του Γουστάβου Άιφελ. Ακριβώς από πάνω του διατηρείται η παλιά γερανογέφυρα. Η βιομηχανική εγκατάσταση που κάποτε παρήγαγε ηλεκτρική ενέργεια φιλοξενεί σήμερα ένα μηχάνημα με το οποίο μπορούμε να παράγουμε καινούργια γνώση. Το γαλάζιο δάπεδο γύρω του μου θύμισε τον τρόπο που εκτίθεται μια αρχαία τριήρης.
Με αυτά και με εκείνα ψήλωσα λίγο, για να είμαι ειλικρινής. Δεν μπορούμε να γκρινιάζουμε για όλα.
Τι σημαίνει όμως ο Δαίδαλος και γιατί είναι τόσο σημαντικός;
Η Ελλάδα μπορεί μέσω τέτοιων έργων να πουλάει περισσότερη γνώση και να πληρώνει καλύτερα τους ανθρώπους που την παράγουν. Ο εθνικός υπερυπολογιστής μάς δίνει ένα σοβαρό εργαλείο για να το πετύχουμε. Είναι από τις επενδύσεις που αξίζει να πιστωθούν στην κυβέρνηση Μητσοτάκη: χρήματα για να δημιουργήσουμε εδώ δουλειές που θα αγοράζει ο υπόλοιπος κόσμος. Η χώρα μας δικαιούται μεγαλύτερες φιλοδοξίες από το πόσες ακόμη ξαπλώστρες μπορεί να χωρέσει μια τουριστική παραλία.
Το σύστημα που υλοποιεί η ΕΔΥΤΕ κατατάχθηκε τον Ιούνιο στην 31η θέση παγκοσμίως σε υπολογιστικές επιδόσεις και στην 23η σε ενεργειακή αποδοτικότητα. Η δεύτερη κατάταξη αφορά το πόσους υπολογισμούς κάνει σε σχέση με το ρεύμα που καταναλώνει. Η μετρημένη υπολογιστική ισχύς του φτάνει τα 85,69 petaflops, περίπου 86 χιλιάδες τρισεκατομμύρια πράξεις το δευτερόλεπτο. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο τι μπορούμε να κάνουμε με τόσους υπολογισμούς και πώς φτάνει το όφελος στην τσέπη μας. Δύο παραδείγματα πιθανών εφαρμογών αρκούν για να καταλάβουμε το μέγεθος της ευκαιρίας.
Μια βλάβη στη μηχανή ενός πλοίου μπορεί να κοστίσει ακριβά. Το πλοίο καθυστερεί, χρειάζεται επισκευή, χάνει δουλειές. Μια ελληνική εταιρεία θα μπορούσε να αναπτύξει εφαρμογή που εξετάζει τις θερμοκρασίες, τις πιέσεις και τους κραδασμούς της μηχανής και προειδοποιεί τον υπεύθυνο συντήρησης ότι κάτι αρχίζει να πηγαίνει στραβά. Ο μηχανικός ελέγχει την ένδειξη και προγραμματίζει την επέμβαση στο κατάλληλο λιμάνι. Μια επισκευή που γίνεται εγκαίρως μπορεί να αποτρέψει μια πολύ ακριβότερη ζημιά στη μέση του ταξιδιού.
Για να φτιάξει αξιόπιστη εφαρμογή, η εταιρεία χρειάζεται δεδομένα από τη λειτουργία μηχανών και από καταγεγραμμένες βλάβες. Με αυτά πρέπει να εκπαιδεύσει και να συγκρίνει μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης, να δοκιμάσει ποιο αναγνωρίζει χρήσιμες ενδείξεις και ποιο χτυπάει συναγερμό χωρίς λόγο. Η πρόσβαση στον “Δαίδαλο” μπορεί να περιορίσει τον χρόνο και το αρχικό κόστος αυτών των δοκιμών. Η τελική εφαρμογή μπορεί κατόπιν να λειτουργεί σε πολύ μικρότερα συστήματα, ακόμη και φορητά. Το πλοίο χρειάζεται την προειδοποίηση, χωρίς να κουβαλάει μαζί του έναν υπερυπολογιστή.
Ας βάλουμε ενδεικτικά νούμερα, για να δούμε την επιχειρηματική λογική. Αν η εταιρεία χρεώνει 1.000 ευρώ τον μήνα ανά πλοίο και αποκτήσει χίλια πλοία ως πελάτες, έχει ετήσιο τζίρο 12 εκατομμυρίων ευρώ. Από αυτά πληρώνονται οι άνθρωποι, η λειτουργία και οι πωλήσεις της, και όσα περισσεύουν γίνονται κέρδος ή επανεπένδυση. Η ναυτιλιακή πληρώνει εφόσον το όφελος δικαιολογεί τη συνδρομή με το παραπάνω. Η εφαρμογή μπορεί να πουληθεί από τον Πειραιά σε πελάτες στη Σιγκαπούρη. Στην Ελλάδα θα μένουν οι μισθοί, η τεχνογνωσία και η επιχειρηματική δραστηριότητα. Η “αλλαγή παραγωγικού μοντέλου” που λέγαμε.
Ένα δεύτερο παράδειγμα μπορεί να αφορά ένα πανεπιστήμιο και μια Περιφέρεια της Κεντρικής Ελλάδας που θέλουν να περιορίσουν τις ζημιές από πλημμύρες. Μια ερευνητική ομάδα θα μπορούσε να συνδυάσει στοιχεία για το ανάγλυφο του εδάφους, τα ποτάμια, τους δρόμους και τις βροχοπτώσεις. Στον “Δαίδαλο” θα μπορούσε να δοκιμάσει προσομοιώσεις πολλών διαφορετικών καταιγίδων: πού συγκεντρώνεται το νερό, ποιος οικισμός κινδυνεύει και πότε, τι αλλάζει αν κατασκευαστεί ένα συγκεκριμένο αντιπλημμυρικό έργο. Οι υπολογισμοί επιτρέπουν να συγκριθούν λύσεις προτού αρχίσουμε να σκάβουμε και να πληρώνουμε μπετά.
Από αυτές τις προσομοιώσεις μπορεί επίσης να εκπαιδευτεί ένα σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης που να δίνει γρήγορες εκτιμήσεις όταν έρχεται νέα πρόγνωση βροχής. Αφού ελεγχθεί με πραγματικά περιστατικά, θα μπορούσε να ενημερώνει την Πολιτική Προστασία για να αποφασίζει εκείνη πού χρειάζεται ετοιμότητα και σε ποιες διαδρομές κινδυνεύουν άνθρωποι. Οι επιστήμονες παράγουν την πρόγνωση και οι υπηρεσιακοί και πολιτικοί αρμόδιοι παίρνουν τις αποφάσεις. Αποκτούν όμως πολύ καλύτερη εικόνα από ένα γενικό “θα βρέξει καρέκλες”, που αφήνει τον κάτοικο να μαντεύει αν πρέπει να μετακινήσει το αυτοκίνητο στον λόφο ή ολόκληρη την οικογένεια.
Εδώ το οικονομικό όφελος θα φαίνεται στις ζημιές που αποφεύγονται. Μια βιοτεχνία που προστατεύει εγκαίρως τα μηχανήματά της συνεχίζει να παράγει μετά την καταιγίδα. Ένας δρόμος που παραμένει λειτουργικός επιτρέπει στις επιχειρήσεις να παραδίδουν προϊόντα. Η Περιφέρεια μπορεί να επιλέξει έργα με μεγαλύτερη απόδοση, αντί να ξοδεύει χρήματα όπου βολεύει περισσότερο η φωτογραφία των εγκαινίων. Το πανεπιστήμιο αποκτά χρήσιμη έρευνα και εκπαιδεύει ανθρώπους πάνω σε πραγματικά προβλήματα. Η ίδια ομάδα μπορεί αργότερα να αναλάβει παρόμοια έργα σε άλλες χώρες, φέρνοντας καινούργια έσοδα στην Ελλάδα.
Μαζί με τον υπολογιστή χρειάζονται άνθρωποι που θα βοηθούν τις ομάδες να τον αξιοποιήσουν. Εκεί μπαίνει το PHAROS, το ελληνικό εργοστάσιο Τεχνητής Νοημοσύνης, με υπολογιστικό πυρήνα τον “Δαίδαλο” και υπηρεσίες υποστήριξης για ερευνητές και επιχειρήσεις. Μια μικρή εταιρεία αποκτά ευκολότερα πρόσβαση σε τεχνογνωσία που δύσκολα θα συγκέντρωνε μόνη της. Και κάθε έργο αφήνει πίσω του εμπειρία: οι άνθρωποι που έλυσαν το πρώτο δύσκολο πρόβλημα μπορούν να αναλάβουν το επόμενο με καλύτερες πιθανότητες επιτυχίας.
Η παρουσία της υποδομής εδώ βοηθά να οργανωθούν τέτοιες συνεργασίες γύρω από ελληνικές ανάγκες. Ένας καθηγητής μπορεί να δουλεύει με μια μικρή εταιρεία και με τον δημόσιο φορέα που θα χρησιμοποιήσει την εφαρμογή. Οι φοιτητές συμμετέχουν στην ανάπτυξη, αποκτούν εμπειρία και γνωρίζουν πιθανούς εργοδότες. Μέσα από αυτή τη δουλειά μπορούν να προκύψουν και δικές τους επιχειρήσεις, που θα αξιοποιούν εμπορικά τα αποτελέσματα της έρευνας.
Για τους νέους Έλληνες επιστήμονες, αυτή είναι μια πρόσκληση με ουσία. Μπορούν να κάνουν απαιτητική δουλειά εδώ, να συνεργάζονται με επιχειρήσεις και να βλέπουν την έρευνά τους να χρησιμοποιείται. Για όσους έφυγαν, δημιουργείται ένας ακόμη λόγος να συνεργαστούν με την Ελλάδα ή, μακάρι, και να επιστρέψουν. Ύστερα από τόσες ημερίδες για το brain drain, αποκτούμε κάτι χρησιμότερο από άλλη μία συγκινητική ομιλία για τα παιδιά μας που ζουν στο εξωτερικό.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μάς επιτρέπει να διεκδικήσουμε μεγαλύτερο μερίδιο από δουλειές που πληρώνονται καλά διεθνώς. Ο “Δαίδαλος” βοηθά περισσότερες ελληνικές ομάδες να δοκιμάσουν τις ιδέες τους και να φτάσουν σε κάτι χρήσιμο. Με καθαρούς κανόνες πρόσβασης και σοβαρή τεχνική υποστήριξη, μπορούμε να δημιουργήσουμε εδώ εταιρείες που θα μεγαλώνουν πουλώντας υπηρεσίες και προϊόντα σε όλο τον κόσμο. Έχουμε ήδη ανθρώπους που μπορούν να το κάνουν. Τώρα τους δίνουμε καλύτερα εργαλεία.
Το επόμενο προϊόν που θα αγοράσει μια ναυτιλιακή στη Σιγκαπούρη μπορεί να έχει ελληνική υπογραφή.
Και το τιμολόγιο να εκδίδεται στον Πειραιά.
