Η κυβέρνηση φέρνει νέο πλαίσιο για τη στεγαστική αρωγή μετά από φυσικές καταστροφές, με στόχο να «κόψει χρόνο» από τη διαδρομή καταστροφή – αποζημίωση –αποκατάσταση, σε μια περίοδο όπου η συχνότητα και η ένταση των ακραίων φαινομένων αυξάνουν σταθερά την πίεση σε προϋπολογισμό και διοίκηση. Το σχέδιο νόμου παρουσιάστηκε από την ηγεσία του υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας στο υπουργικό συμβούλιο την Πέμπτη και όπως φαίνεται, στο επίκεντρο μπαίνουν η ψηφιοποίηση, η άρση γραφειοκρατικών «μπλοκαρισμάτων» (ιδίως σε συνιδιοκτησίες) και η δυνατότητα παρακολούθησης της πορείας κάθε υπόθεσης από τον πολίτη.
Το μέγεθος του οικονομικού αντικειμένου είναι ήδη ορατό από τα επίσημα στοιχεία της κρατικής αρωγής των τελευταίων ετών. Ενδεικτικά, για τις πλημμύρες του Σεπτεμβρίου 2023, το σχήμα της πρώτης αρωγής περιλάμβανε ενισχύσεις έως 6.000 ευρώ για επισκευαστικές ανάγκες/οικοσκευή και 600 ευρώ για πρώτες βιοτικές ανάγκες, με ανώτατο άθροισμα 6.600 ευρώ ανά κύρια κατοικία, ενώ για «κίτρινα»/«κόκκινα» κτίρια προβλέφθηκαν ποσά πρώτης αρωγής έναντι στεγαστικής συνδρομής 5.000 ή 10.000 ευρώ, αντίστοιχα.
Στο πεδίο των πραγματικών πληρωμών, το κράτος έχει ήδη κινητοποιήσει σημαντικούς πόρους: μέχρι τις αρχές του 2024 είχαν καταβληθεί περί τα 154 –155 εκατ. ευρώ στο πλαίσιο του πρώτου κύκλου πρώτης αρωγής σε πάνω από 45.000 αιτούντες. Παράλληλα, ο αριθμός των αιτήσεων/υποθέσεων που «τρέχουν» παραμένει μεγάλος: στην πλατφόρμα της ΑΑΔΕ για την κρατική αρωγή για συμβάντα πλημμυρών το Σεπτέμβριο του 2023, εμφανίζονται, 69.881 οριστικοποιημένες αιτήσεις και 3.890 προσωρινές (με τελευταία αναγραφόμενη ενημέρωση 16/12/2024).
Η οικονομική διάσταση δεν περιορίζεται στα νοικοκυριά. Για τις επιχειρήσεις, στο ίδιο οικοσύστημα κρατικής αρωγής αναφέρονται καταβολές προκαταβολών επιχορήγησης (έναντι) και ειδικά σχήματα στήριξης. Ενδεικτικά, υπάρχουν αναφορές για ποσά ύψους 20 εκατ. ευρώ ως προκαταβολές κρατικής αρωγής προς 1.453 επιχειρήσεις και αγρότες της Θεσσαλίας. Επιπλέον, για την προσωρινή στέγαση (ενοίκιο/συγκατοίκηση) στη Θεσσαλία, είχαν καταβληθεί 1,6 εκατ. ευρώ επιδότησης ενοικίου προς 1.442 δικαιούχους για το πρώτο τρίμηνο, με τις επίσημες πηγές να αναφέρουν ότι αυτό αντιστοιχεί στο 91% των ολοκληρωμένων αιτήσεων.
Η εικόνα αυτή εξηγεί γιατί το νέο νομοσχέδιο αντιμετωπίζεται, στην ουσία, ως εργαλείο «δημοσιονομικής αποτελεσματικότητας»: όταν οι καταστροφές γίνονται συχνότερες, δεν αρκεί μόνο να υπάρχουν κονδύλια. Χειάζεται και μηχανισμός που να τα διοχετεύει γρήγορα, με ελέγχους, χωρίς διοικητικά αδιέξοδα. Με άλλα λόγια, η ταχύτητα γίνεται παράγοντας κοινωνικής συνοχής (ώστε να μην εγκαταλείπονται περιοχές), αλλά και παράγοντας οικονομικής σταθερότητας (ώστε να περιορίζεται ο χρόνος που νοικοκυριά και επιχειρήσεις μένουν «εκτός λειτουργίας»).
Τι αλλάζει στην κρατική αρωγή – Οι προκλήσεις του νέου σχεδίου νόμου
Το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας περιγράφει το σχέδιο νόμου ως «ενιαίο και ολοκληρωμένο σύστημα οικονομικών ενισχύσεων» που ενοποιεί στεγαστική αρωγή, πρώτη αρωγή έναντι στεγαστικής, επιδότηση προσωρινής στέγασης, εφάπαξ ενισχύσεις και δυνατότητα οικίσκων. Κεντρικός άξονας είναι η πλήρης ψηφιοποίηση και η αξιοποίηση υφιστάμενων πληροφοριακών υποδομών, με ρητή αναφορά στην πλατφόρμα «e-Άδειες» και σε διαλειτουργικότητα με φορείς του Δημοσίου, ώστε να μειώνεται ο διοικητικός φόρτος και να επιταχύνεται η επεξεργασία. Παράλληλα, εισάγεται ενισχυμένη μέριμνα για διεύρυνση δικαιούχων σε περιπτώσεις συνιδιοκτησίας/πολυϊδιοκτησίας και αίρονται αδιέξοδα όπως η απαίτηση συναίνεσης 100% των συνιδιοκτητών, ενώ προβλέπεται και δυνατότητα ένταξης περιπτώσεων παλαιότερων καταστροφών που δεν ολοκληρώθηκαν «χωρίς υπαιτιότητα» των πληγέντων.
Στην πράξη, το νομοσχέδιο δείχνει να στοχεύει σωστά εκεί που πονούσε το σύστημα: στην καθυστέρηση, στην αδυναμία παρακολούθησης, και στα νομικά/διοικητικά μπλοκαρίσματα (συνιδιοκτησίες). Όμως, η επιτυχία του θα κριθεί σε δύο πιο «τεχνικά» σημεία που έχουν και οικονομικό αντίκτυπο.
Πρώτον, στην ικανότητα των υπηρεσιών ελέγχου και αυτοψιών να αντεπεξέλθουν. Η ψηφιοποίηση μπορεί να επιταχύνει την υποβολή και τον διοικητικό κύκλο, αλλά αν οι τεχνικοί έλεγχοι δεν ενισχυθούν σε στελέχωση/οργάνωση, υπάρχει κίνδυνος μεταφοράς του σημείου συμφόρησης απλώς «λίγο πιο κάτω» στη διαδικασία.
Δεύτερον, το κρίσιμο ερώτημα αφορά το κατά πόσο το νέο πλαίσιο θα περιοριστεί σε μια «γρήγορη επιστροφή στην κανονικότητα» ή θα ενσωματώσει σταδιακά μια σαφή λογική ανθεκτικότητας. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο κερδίζει έδαφος η αρχή του “build back better”, δηλαδή η αποκατάσταση να μη γίνεται απλώς με επαναφορά στην προτέρα κατάσταση, αλλά με βελτιωμένες τεχνικές προδιαγραφές που μειώνουν την έκθεση σε μελλοντικούς κινδύνους.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι οι κατοικίες και οι υποδομές που αποκαθίστανται μετά από πλημμύρα, πυρκαγιά ή σεισμό θα πρέπει να κατασκευάζονται έτσι ώστε να αντέχουν περισσότερο σε αντίστοιχα φαινόμενα. Για παράδειγμα, σε πλημμυρικές ζώνες μπορούν να προβλέπονται ανυψωμένα δάπεδα, χρήση υλικών ανθεκτικών στο νερό, ενισχυμένα αποστραγγιστικά συστήματα και διαφορετικές προδιαγραφές θεμελίωσης. Σε περιοχές υψηλού κινδύνου πυρκαγιάς, μπορεί να απαιτούνται πυράντοχα υλικά, ζώνες προστασίας γύρω από οικισμούς και διαφορετικός πολεοδομικός σχεδιασμός. Αντίστοιχα, σε σεισμογενείς περιοχές, η ενίσχυση φέροντος οργανισμού και η εφαρμογή αυστηρότερων αντισεισμικών κανόνων μπορούν να μειώσουν μελλοντικές απώλειες.
Εάν η κρατική αρωγή παραμείνει αποκλειστικά αποζημιωτική — δηλαδή αν περιοριστεί στην κάλυψη του κόστους επισκευής «όπως ήταν πριν» — υπάρχει ο κίνδυνος το Δημόσιο να χρηματοδοτεί επαναλαμβανόμενες ζημιές σε κτίρια και οικισμούς που εξακολουθούν να βρίσκονται σε ζώνες υψηλού κινδύνου χωρίς ουσιαστική θωράκιση. Με άλλα λόγια, το κόστος μετατίθεται χρονικά, αλλά δεν μειώνεται. Η ενσωμάτωση κριτηρίων ανθεκτικότητας, ακόμη και σταδιακά, θα μπορούσε να περιορίσει τη μελλοντική δημοσιονομική έκθεση και να μετατρέψει την αποκατάσταση σε επένδυση πρόληψης, αντί για επαναλαμβανόμενη δαπάνη.
Το οικονομικό μέγεθος των φυσικών καταστροφών στην Ελλάδα
Οι φυσικές καταστροφές στην Ελλάδα έχουν πάψει να αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά και εξελίσσονται σε σταθερό οικονομικό και δημοσιονομικό παράγοντα. Η αυξημένη συχνότητα πυρκαγιών, πλημμυρών και ακραίων καιρικών φαινομένων μεταφράζεται πλέον σε επαναλαμβανόμενο κόστος για τον κρατικό προϋπολογισμό και την πραγματική οικονομία.
Σύμφωνα με διαθέσιμες συγκεντρωτικές εκτιμήσεις, οι φυσικές καταστροφές από το 1980 έως το 2023 έχουν προκαλέσει συνολικές ζημιές περίπου 16,4 δισ. ευρώ στην Ελλάδα. Μόνο το 2023 συγκαταλέγεται στα πιο επιβαρυντικά έτη: οι πλημμύρες της Θεσσαλίας μετά τον «Daniel» αποτιμώνται σε άνω των 2 δισ. ευρώ σε άμεσες ζημιές, ενώ οι εκτεταμένες πυρκαγιές – με κορυφαίο παράδειγμα τον Έβρο – εκτιμάται ότι προκάλεσαν περίπου 600 εκατ. ευρώ σε άμεσες απώλειες σε κατοικίες, επιχειρήσεις και υποδομές. Οι συνολικές επιπτώσεις του 2023, εφόσον συνυπολογιστούν οι ζημιές σε δίκτυα, γεωργία και παραγωγική δραστηριότητα, εκτιμάται ότι κινούνται σε αρκετά δισεκατομμύρια ευρώ.
Σε επίπεδο κρατικής διαχείρισης, στον προϋπολογισμό του 2024 προβλέφθηκε κονδύλι περίπου 1 δισ. ευρώ για αποζημιώσεις και παρεμβάσεις που σχετίζονται με φυσικές καταστροφές. Παράλληλα, τα τελευταία χρόνια οι ετήσιες δαπάνες πρόληψης, αποκατάστασης και κρατικής αρωγής εκτιμάται ότι διαμορφώνονται κοντά ή και άνω των 300 εκατ. ευρώ ετησίως, χωρίς να συνυπολογίζονται οι πρόσθετες ανάγκες που δημιουργούν τα μεγάλα γεγονότα.
Η διάσταση αυτή αποκτά μεγαλύτερη σημασία αν συσχετιστεί με τα μεγέθη της οικονομίας. Ένα μεμονωμένο καταστροφικό γεγονός ύψους 2–3 δισ. ευρώ αντιστοιχεί σε περίπου 1% του ΑΕΠ, ποσοστό που μπορεί να επηρεάσει δημοσιονομικούς στόχους, αναθεωρήσεις προϋπολογισμού και κατανομή πόρων.
Ιδιαίτερα κρίσιμη είναι και η παράμετρος της ασφαλιστικής κάλυψης. Στην Ελλάδα λιγότερο από το 20% των κατοικιών διαθέτει ασφάλιση έναντι φυσικών καταστροφών, ποσοστό αισθητά χαμηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Αυτό σημαίνει ότι το μεγαλύτερο μέρος των ζημιών καλύπτεται είτε απευθείας από τα νοικοκυριά είτε μέσω κρατικής αρωγής, αυξάνοντας το λεγόμενο «κενό προστασίας» και μεταφέροντας ουσιαστικά τον κίνδυνο στον κρατικό προϋπολογισμό.
