Η παραίτηση του κ. Ευθύμιου Μπακογιάννη από τη θέση του γενικού γραμματέα Χωρικού Σχεδιασμού και Αστικού Περιβάλλοντος ήρθε σε μια περίοδο κατά την οποία το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ) διαχειρίζεται σειρά κομβικών μεταρρυθμίσεων. Επισήμως, ο κ. Μπακογιάννης επικαλέστηκε προσωπικούς λόγους και την επιθυμία του να επιστρέψει στην ακαδημαϊκή του δραστηριότητα, κλείνοντας έναν πολυετή κύκλο παρουσίας στο ΥΠΕΝ (σ.σ. από το 2019).
Σύμφωνα με τα ευρήματα των ελέγχων, οι καταγγελίες για πολεοδομικές υποθέσεις το 2024 είχαν αυξηθεί κατά 32% μέσα σε έναν χρόνο
Ωστόσο, όπως αναφέρουν αρμόδιες πηγές, η αποχώρησή του συνδέεται με τις πρόσφατες εξελίξεις στην υπόθεση του φερόμενου κυκλώματος διαφθοράς σε πολεοδομικές υπηρεσίες, καθώς μεταξύ των συλληφθέντων περιλαμβάνεται συγγενικό πρόσωπο του γενικού γραμματέα. Κατά τις ίδιες πληροφορίες, ο κ. Μπακογιάννης ενημέρωσε εγκαίρως τον αρμόδιο υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας κ. Σταύρο Παπασταύρου για τη συγγενική σχέση ενώ ακολούθως του ζητήθηκε να υποβάλει την παραίτησή του, η οποία έγινε άμεσα αποδεκτή.
Μεταρρυθμίσεις σε κομβικό σημείο
Η συγκυρία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αφού συμπίπτει με την πιο κρίσιμη φάση του πολεοδομικού μετασχηματισμού που επιχειρείται στη χώρα εδώ και δεκαετίες καθώς βρίσκονται σε εξέλιξη μεγάλες μεταρρυθμίσεις που αφορούν τον πολεοδομικό σχεδιασμό, τη λειτουργία των Υπηρεσιών Δόμησης και τη μεταφορά τους από τους δήμους στο κεντρικό κράτος, τις χρήσεις γης στις προστατευόμενες περιοχές, τη διευθέτηση της εκτός σχεδίου δόμηση κλπ. Και η αποχώρηση του προσώπου που βρισκόταν στο κέντρο όλων αυτών των διαδικασιών δημιουργεί αναπόφευκτα ερωτήματα για τη συνέχεια.
Ένα πρόβλημα με βαθιές ρίζες
Πολύ περισσότερο μάλιστα σε μια περίοδο κατά την οποία οι πολεοδομίες βρίσκονται στο επίκεντρο ενός ευρύτερου προβληματισμού για τη διαφάνεια, την αποτελεσματικότητα και τη λειτουργία τους. Η πρόσφατη υπόθεση διαφθοράς σε Υπηρεσίες Δόμησης άλλωστε δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο περιστατικό. Τα στοιχεία που είχε συγκεντρώσει η Εθνική Αρχή Διαφάνειας σκιαγραφούν ένα βαθύτερο και περισσότερο συστημικό πρόβλημα. Σύμφωνα με τα ευρήματα των ελέγχων, οι καταγγελίες για πολεοδομικές υποθέσεις το 2024 είχαν αυξηθεί κατά 32% μέσα σε έναν χρόνο, ενώ δεκάδες υποθέσεις βρίσκονταν υπό διερεύνηση σε υπηρεσίες Δόμησης ανά τη χώρα, από τη Μήλο έως την Κρήτη και ειδικότερα στα τουριστικά νησιά του Αιγαίου.
Όταν η εξαίρεση γίνεται κανόνας
Οι αριθμοί αποκαλύπτουν μόνο ένα μέρος της εικόνας. Σε τρεις περιπτώσεις υπαλλήλων πολεοδομιών (δύο σε νησιωτικούς δήμους και ενός σε δήμο της Αττικής) είχαν εντοπιστεί αδικαιολόγητες καταθέσεις άνω των 350.000 ευρώ, ποσά που δεν μπορούσαν να δικαιολογηθούν από τα δηλωθέντα εισοδήματά τους. Σε πολλές άλλες περιπτώσεις βρέθηκαν αδήλωτα ακίνητα, τραπεζικοί λογαριασμοί, οχήματα και συμμετοχές σε επιχειρήσεις που δεν είχαν καταγραφεί στις δηλώσεις περιουσιακής κατάστασης. Οι σχετικές εκθέσεις είχαν διαβιβαστεί στη Δικαιοσύνη, στο Ελεγκτικό Συνέδριο και στην ΑΑΔΕ.
Οι γκρίζες ζώνες της δόμησης
Το πιο ανησυχητικό όμως ήταν ότι οι υποθέσεις αυτές δεν εμφανίζονται ως εξαιρέσεις. Στις τοπικές κοινωνίες, ιδιαίτερα εκεί όπου η αξία της γης έχει εκτοξευθεί λόγω τουρισμού και επενδύσεων, η συναλλαγή με τις πολεοδομίες αντιμετωπίζεται συχνά ως κοινό μυστικό. Από το «γρηγορόσημο» για μια νόμιμη άδεια έως την τακτοποίηση αυθαιρέτων ή την παράκαμψη περιορισμών στην εκτός σχεδίου δόμηση, έχει διαμορφώσει ένα περιβάλλον όπου η πολυνομία, οι αντιφατικές ερμηνείες της νομοθεσίας και η έλλειψη πολεοδομικού σχεδιασμού δημιουργούν «γκρίζες» ζώνες.
Πολυνομία και αυθαιρεσία
Η χώρα εξακολουθεί να λειτουργεί επί δεκαετίες με αποσπασματικούς κανόνες. Ακίνητα με τα ίδια χαρακτηριστικά αντιμετωπίζονται διαφορετικά από πολεοδομία σε πολεοδομία. Σε ορισμένες περιπτώσεις χορηγούνται άδειες, σε άλλες απορρίπτονται. Όπου υπάρχει διακριτική ευχέρεια, δημιουργείται και πεδίο για αυθαιρεσία. Και όπου υπάρχει αυθαιρεσία, ακολουθεί διαφθορά.
Το σχέδιο της μεταφοράς των πολεοδομιών
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον η κυβέρνηση αποφάσισε να επιταχύνει το σχέδιο μεταφοράς των Υπηρεσιών Δόμησης από τους δήμους στο κεντρικό κράτος, εν μέσω καταγγελιών για καθυστερήσεις και δυσλειτουργίες. Σχεδόν μία στις τέσσερις υπηρεσίες χρειάζεται πάνω από τρεις μήνες για την έκδοση οικοδομικής άδειας, ενώ σε ακραίες περιπτώσεις οι καθυστερήσεις έχουν φθάσει ακόμη και τα πέντε χρόνια. Παράλληλα, το ένα τρίτο των υπηρεσιών λειτουργεί με έως δύο μηχανικούς, συχνά εξυπηρετώντας περισσότερους από έναν δήμους.
Ο νέος φορέας
Το σχέδιο προβλέπει τη δημιουργία του Εθνικού Οργανισμού Κτηματολογίου και Ελέγχου Δόμησης, ενός νέου φορέα στον οποίο θα συγχωνευθούν το Κτηματολόγιο και οι πολεοδομικές αρμοδιότητες. Η φιλοσοφία του εγχειρήματος είναι η δημιουργία ενός ενιαίου συστήματος για όλα τα ζητήματα ακινήτων, με κοινές διαδικασίες, ψηφιακούς ελέγχους, μητρώο ανεξάρτητων ελεγκτών και χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης για την ανίχνευση υποθέσεων υψηλού κινδύνου.
Σύγκρουση με την Αυτοδιοίκηση
Ωστόσο, η μεταρρύθμιση συναντά ήδη ισχυρές αντιδράσεις. Η Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδος (ΚΕΔΕ) θεωρεί ότι αφαιρείται ένας βασικός πυλώνας αρμοδιοτήτων της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και προετοιμάζει προσφυγή στο Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ) μόλις εκδοθεί η πρώτη διοικητική πράξη εφαρμογής. Το έδαφος ήδη… στρώνεται. Στον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης που αναμένεται να θεσμοθετηθεί εντός του μήνα δεν περιλαμβάνεται πλέον η διάταξη που αναθέτει στους δήμους την έκδοση οικοδομικών αδειών και τον έλεγχο της δόμησης, γεγονός που η ΚΕΔΕ θεωρεί προάγγελο των αλλαγών.
Η μάχη των αρμοδιοτήτων
Για τους δημάρχους, το ζήτημα δεν αφορά μόνο τις πολεοδομίες αλλά τον συνολικό ρόλο της αυτοδιοίκησης. Υποστηρίζουν ότι η μεταφορά των αρμοδιοτήτων στο κεντρικό κράτος παραβιάζει την αρχή της διοικητικής αποκέντρωσης και δημιουργεί ένα υπερσυγκεντρωτικό μοντέλο λήψης αποφάσεων.
Το κενό στη διοίκηση
Το πρόβλημα είναι ότι όλα αυτά εξελίσσονται σε μια περίοδο διοικητικού κενού στο ΥΠΕΝ. Μετά τον αιφνίδιο θάνατο του Νίκου Ταγαρά και την αποχώρηση του Ευθύμιου Μπακογιάννη, δύο πρόσωπα που είχαν άμεση γνώση και διαχείριση των κρίσιμων πολεοδομικών μεταρρυθμίσεων, η πολιτική και διοικητική συνέχεια σε έναν από τους πιο απαιτητικούς τομείς του ΥΠΕΝ δοκιμάζεται. Η νέα υφυπουργός κυρία Μαριλένα Σούκουλη – Βιλιάλη καλείται να ενημερωθεί και να αναλάβει έναν φάκελο εξαιρετικά σύνθετο, σε μια χρονική συγκυρία όπου τα περιθώρια καθυστερήσεων είναι περιορισμένα.
Αγώνας δρόμου για τα πολεοδομικά σχέδια
Ο πολεοδομικός σχεδιασμός που χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης βρίσκεται ήδη σε αγώνα δρόμου. Από τις 227 μελέτες Τοπικών Πολεοδομικών Σχεδίων σημαντικό ποσοστό των ενεργών μελετών παραμένει στα πρώτα στάδια. Κάθε καθυστέρηση αυξάνει τον κίνδυνο απώλειας ευρωπαϊκών πόρων και μεταφοράς του κόστους στον κρατικό προϋπολογισμό.
Οι εκκρεμότητες των Natura
Παράλληλα, εκκρεμεί η θεσμοθέτηση των Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών για τις περιοχές Natura. Παρά το γεγονός ότι η διαδικασία ξεκίνησε πριν από έξι χρόνια, έχουν εγκριθεί οι 17 από τις 23 μελέτες και μόνο για την υπομελέτη της Γυάρου έχει υπογραφεί το σχετικό Προεδρικό Διάταγμα. Η καθυστέρηση επηρεάζει άμεσα και τον πολεοδομικό σχεδιασμό, καθώς οι χρήσεις γης που θα καθοριστούν στις προστατευόμενες περιοχές πρέπει να ενσωματωθούν στα Τοπικά και Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια.
Το μεγάλο στοίχημα της εκτός σχεδίου δόμησης
Την ίδια στιγμή βρίσκεται σε εξέλιξη και η προσπάθεια αναγνώρισης των κοινόχρηστων δρόμων που θα καθορίσουν την οικοδομησιμότητα χιλιάδων παρόδιων οικοπέδων στις εκτός σχεδίου περιοχές. Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες εκκρεμότητες στην αγορά ακινήτων μετά τις αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας που ουσιαστικά «πάγωσαν» την εκτός σχεδίου δόμηση.
Η αναγνώριση των δρόμων, η έκδοση των σχετικών Προεδρικών Διαταγμάτων και η ενσωμάτωση του νέου δικτύου στα πολεοδομικά σχέδια αποτελούν κρίσιμους κρίκους μιας αλυσίδας που δεν επιτρέπει κενά διοίκησης. Η επόμενη κρίσιμη φάση θα είναι η έκδοση του Προεδρικού Διατάγματος που θα καθορίζει τα κριτήρια αναγνώρισης των δρόμων ως κοινόχρηστων από τα οποία θα προκύψει ποιοι θα είναι τελικά οι δρόμοι που δίνουν οικοδομησιμότητα στα εκτός σχεδίου οικόπεδα.
Σε κάθε περίπτωση το στοίχημα για την πολιτική ηγεσία του ΥΠΕΝ είναι να διασφαλίσει ότι η μεγαλύτερη πολεοδομική μεταρρύθμιση των τελευταίων δεκαετιών δεν θα χαθεί μέσα σε μεταβατικά κενά, θεσμικές συγκρούσεις και διοικητικές καθυστερήσεις.
