Το Ιερό Κουβούκλιο του Παναγίου Τάφου στον Ναό της Αναστάσεως στα Ιεροσόλυμα – Γράφει η κ. Τώνια Μοροπούλου, καθηγήτρια ΕΜΠ

Η κ. Τώνια Μοροπούλου, είναι Καθηγήτρια ΕΜΠ και Επιστημονικά Υπεύθυνη για την αποκατάσταση του Ιερού Κουβουκλίου του Παναγίου Τάφου

ΤΟ ΜΝΗΜΕΙΟ-Η ΜΕΛΕΤΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΠΟ ΤΟ ΕΜΠ

Ο ναός της Αναστάσεως στα Ιεροσόλυμα χτίστηκε από το Μεγάλο Κωσταντίνο και την Αγία Ελένη, για να αναδείξουν τον Πανάγιο Τάφο, τον οποίο αποκάλυψαν ανασκάπτοντας το ναό του Αδριανού. Το εμβληματικότερο μνημείο του Χριστιανισμού και όχι μόνον, ο Πανάγιος Τάφος, λαξευμένος στο βράχο, περικλείστηκε από κιβώριο, οκταγωνικό αρχικά, με πεσσούς αργότερα, ως άμβωνας ή ως μαυσωλείο μετά από μία αλληλουχία καταστροφών και αναστηλώσεων, που αναδεικνύουν την ιστορική συνέχεια.

Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων, o Θεόφιλος o Γ’, με κάλεσε τον Μάρτιο του 2015, και με τη σειρά μου συγκρότησα αμέσως τη Διεπιστημονική Ομάδα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου από τους: Ομ. Καθ. Ε. Κορρέ, Σχολή Αριτεκτόνων  Καθ. Α. Γεωργόπουλο, Σχολή Αγρονόμων Τοπογράφων Μηχανικών,  Καθ. Α. Μοροπούλου, Σχολή Χημικών Μηχανικών,  Καθ. Κ. Σπυράκο, Αν. Καθ. Χ. Μουζάκη, Σχολή Πολιτικών Μηχανικών, για να διαγνώσει και να αντιμετωπίσει τις μεγάλες παραμορφώσεις του Ιερού Κουβουκλίου του Παναγίου Τάφου. Με γεωμετρική τεκμηρίωση, με τρισδιάστατα μοντέλα, με χαρακτηρισμό των υλικών, με επιτόπου μετρήσεις, με μη καταστροφικές μεθόδους, που μας επέτρεψαν να δούμε μέσα από τις ορθομαρμαρώσεις, διαγνώσαμε την κρίσιμη δομικά κατάσταση του μνημείου. Η πρότασή μας διαμορφώθηκε με μια αλληλουχία συμβατών υλικών και ελάχιστα παρεμβατικών επεμβάσεων συντήρησης και η ιστορική κοινή απόφαση των τριών Χριστιανικών Κοινοτήτων στις 22 Μαρτίου του 2016, επέτρεψε να αρχίσει το έργο. Το ΕΜΠ δεν υλοποιεί τα πρότυπα έργα που ερευνά-μελετά. Όμως στο προκείμενο έγινε μία μεγάλη εξαίρεση: η κοινή απόφαση των τριών με ορίζει επιστημονικά υπεύθυνη του έργου με εκτελεστική αρμοδιότητα, ενώ το δε Πατριαρχείο, αναθέτει στην Διεπιστημονική Ομάδα ΕΜΠ μέσω του ΕΛΚΕ την υψηλή επιστημονική επιστασία.

ΤΟ ΕΡΓΟ

Το εργοτάξιο στήθηκε έτσι ώστε να μπορούν αδιάλειπτα οι προσκυνητές να εισέρχονται και να γονατίζουν μπροστά στον Πανάγιο Τάφο και ταυτόχρονα οι Χριστιανικές Κοινότητες να συνεχίσουν να πραγματοποιούν τις λατρευτικές λειτουργίες τους. Παράλληλα με το εργοτάξιο οργανώθηκε στη γαλαρία των Λατίνων το Εργαστήριο Συντήρησης, ενώ δίπλα από τον Πανάγιο Τάφο οργανώθηκε ένα Διεπιστημονικό Εργαστήριο, στο οποίο αδιάλειπτα η Διεπιστημονική Ομάδα του Πολυτεχνείου υποστήριζε τις εργασίες, τις αποτιμούσε και προχωρούσε σε εισηγήσεις στην ομάδα διοίκησης του έργου, η οποία συνδύαζε την επιστημονική υποστήριξη στη λήψη αποφάσεων με τη διαχείριση του εργοταξίου και τη θρησκευτική και διοικητική διαχείριση. Η Διοίκηση του έργου είναι ολοκληρωμένη και πρωτοφανής.

Η ΔΟΜΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Όταν απομακρύνθηκαν τα φατνώματα, οι πέτρες μεταφέρθηκαν στο εργαστήριο συντήρησης για να συντηρηθούν, ενώ, ταυτόχρονα, άρχιζε στο εργοτάξιο η απομάκρυνση των αποσαθρωμένων κονιαμάτων, η αποκατάσταση της τοιχοποιίας – μέχρι και τη μερική της ανοικοδόμηση – για να προχωρήσει στην ενεμάτωση με συμβατά ενέματα (ρευστά υλικά που αφού εγχυθούν στερεοποιούνται), προκειμένου να ενοποιηθούν οι διαφορετικές δομικές φάσεις και κυρίως να στερεωθεί ο Ιερός Βράχος. Τα ενέματα αποτιμήθηκαν με τις μη καταστροφικές μεθόδους, που μας επέτρεψαν να περάσουμε στην επόμενη φάση, δηλαδή στην ανάταξη των πεσσών που έπρεπε να επανέλθουν στην κατακόρυφο. Επανερχόμενοι οι πεσσοί στην κατακόρυφο, επέτρεψαν να κλείσουμε ξανά το Ιερό Κουβούκλιο, μετά την τοποθέτηση βλήτρων και αγκυρίων τιτανίου, για να μπορεί να ταξιδεύει ανά τους αιώνες.

Όταν επανατοποθετήθηκαν οι ορθομαρμαρώσεις, οι πέτρες ήρθαν μία – μία αριθμημένες και συντηρημένες από τη Γαλαρία των Λατίνων, προστέθηκαν κονιάματα και σκυροδέματα, και έκλεισε το Ιερό Κουβούκλιο. Τότε αποκαταστάθηκε ο τρούλος του. Αφού έγινε απεντόμωση, με υψηλή τεχνολογία και υλικά, πραγματοποιήθηκε στερέωση και συντήρηση του τρούλου, και βέβαια αποκαταστάθηκε η συμβολική εικόνα του, αυτή που αναδείκνυε τις οπές διάχυσης του Αγίου Φωτός.

Η εσωτερική συντήρηση, τόσο του Θόλου του Ταφικού θαλάμου, όσο και του Παρεκκλησίου του Αγγέλου, επέτρεψε να ολοκληρωθεί εσωτερικά το έργο, με παράλληλη ανάταξη των εσωτερικών πεσσών και σύνδεση των ορθομαρμαρώσεων, ενώ εξωτερικά καθαρίστηκε και συντηρήθηκε, προστατεύθηκε δηλαδή, το αρχιτεκτονικό σύνολο και αναδείχθηκαν οι αξίες του. Όταν ολοκληρώθηκε η δομική αποκατάσταση, ελέγχθηκε η ακεραιότητά της. Είδαμε για πρώτη φορά από το 1947, που η Αγγλική Αρμοστεία τοποθέτησε τον σιδηρού κλωβό, ότι το Κουβούκλιο επανήλθε στην κατακόρυφο για πρώτη φορά. Αποτιμήσαμε ότι τα υλικά και οι εργασίες αποκατάστασής του όντως ενίσχυσαν την αντισεισμική θωράκιση του Ιερού Κουβουκλίου. Και τότε το μηχάνημα κοπής πλάσματος του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, εργαλείο στα χέρια μηχανικών και τεχνιτών, επέτρεψε να απομακρυνθεί με ασφάλεια ο σιδηρούς κλωβός. Εκείνο το βράδυ οι Μοναχοί παρακολουθούσαν με αγωνία. Και αυτή ήταν η πιο αδιάψευστη μαρτυρία της δομικής ακεραιότητας του Ιερού Κουβουκλίου.

ΟΙ ΑΞΙΕΣ

Από το Ιερό Κουβούκλιο, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων μεταδίδει το Άγιο Φως σε όλη την Ανθρωπότητα. Για πρώτη φορά, κατά τη διάρκεια των επεμβάσεων από τη Διεπιστημονική Ομάδα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, έγινε ορατός ο Ιερός Βράχος, το αρχέτυπο υλικό του ταφικού μνημείου και θα μείνει για πάντα ανοιχτό το «παράθυρο» που θα τον φέρνει κοντά στους προσκυνητές.

26 Οκτωβρίου του 2016 ανοίξαμε τον Πανάγιο Τάφο, μετά από επτά ή κατά άλλους πέντε αιώνες, για να τον προστατεύσουμε από τα ενέματα. Και ήταν εκείνος που προστάτευσε όλο το έργο και εμάς. Η μετάδοση εκείνο το βράδυ από το National Geographic σε όλη την Ανθρωπότητα έφερε μπροστά στον Πανάγιο Τάφο δύο δισεκατομμύρια, να τον προσκυνήσουν νοερά μαζί μας. Κι εμείς, με την έγκριση των τριών Προκαθημένων και όλου του Ιερατείου, που με αγωνία παρακολουθούσε το άνοιγμα του Παναγίου Τάφου, είχαμε τη δυνατότητα να πάρουμε για πρώτη φορά στην ιστορία δείγματα, ώστε να τεκμηριώσουμε την ιστορία και τη μορφολογία του ιερού μνημείου με μη καταστροφικές και αρχαιομετρικές μεθόδους. Έτσι επιβεβαιώσαμε επιστημονικά ότι ο Μεγάλος Κωνσταντίνος και η Αγία Ελένη ήταν αυτοί που ανέδειξαν και ορθομαρμάρωσαν τον Πανάγιο Τάφο. Ταυτόχρονα η ιστορική διερεύνηση μας επέτρεψε να διακρίνουμε την εξέλιξη των ιστορικών φάσεων του μνημείου, από τη Βυζαντινή περίοδο, την περίοδο των Σταυροφόρων, της Αναγέννησης και της τελευταίας αποκατάστασης το 1810 από τον Κάλφα Κομνηνό τον Μυτιληναίο, μας επέτρεψε να διερευνήσουμε όλη την διαμόρφωση του υπόγειου χώρου και του Ιερού Βράχου μέχρι το βάθος της Ροτόντας.

«Οι Μυροφόρες ήρθαν ξανά, μύρα προσφέρουσι, στον Χριστό». Ήρθαν ξανά, γιατί δεν τις έβλεπε κανείς, ήταν μαύρες τόσους αιώνες. Τώρα η Μαρία η Μαγδαληνή, η Μαρία η Σαλώμη, η Μαρία του Κλωπά και η Παναγία, βρίσκονται δίπλα στο ταφικό μνημείο.

Παράλληλα, το ίδιο το μνημείο συντηρήθηκε χωρίς να γίνει χρυσό, ήταν μία ροκοκό επέμβαση αυτή, μεταγενέστερη της Αναστήλωσης του Κομνηνού, που θεωρήσαμε ότι δεν ταιριάζει στη λακωνική, λιτή αναπαράσταση της Ανάστασης.

Ο άνω τρούλος του μνημείου, ήταν κι αυτός ένα μαύρο επιστέγασμα, που σήμερα έχει ξαναβρεί τα αναστάσιμα χρώματα του: τον ήλιο, το φεγγάρι, το ουράνιο τόξο, ενώ αποκαταστάθηκαν και οι Αξίες του Ιερού Κουβουκλίου, μαζί με τις ελληνικές επιγραφές, που διατρέχουν το άνω διάζωμα και τις οποίες αποκαλύψαμε και συντηρήσαμε.

Ο σταυρός του Κομνηνού – 15 Οκτωβρίου 1809 Κάλφας Κομνηνός ο Μυτιληναίος εποίησεν – βρέθηκε στον ακρογωνιαίο λίθο στη νοτιοανατολική πλευρά του Ιερού Κουβουκλίου και με χρυσό αντίγραφό του επιστεγάστηκε μετά από φωτογραμμετρική προσομοίωση, κατ’ αναλογία στο μνημείο ο τρούλος. Λέγεται ότι ο σταυρός ήταν το δακτυλικό αποτύπωμα της αναστήλωσης του Κομνηνού για να μαρτυρεί εσαεί τη δημιουργία του. Η ομάδα του Πολυτεχνείου δεν άφησε κανένα δακτυλικό αποτύπωμα στο Ιερό Κουβούκλιο. Αφήσαμε μόνο ένα μέρος από την ψυχή μας και την αγωνία μας για την αειφορία του έργου που παραδώσαμε.

Η ΑΕΙΦΟΡΙΑ

Κι έτσι, μετά από την ολοκλήρωση του καθαρισμού και της προστασίας του, το Ιερό Κουβούκλιο παραδόθηκε στους πιστούς με τέτοιο τρόπο, που άλλαξε τη νοοτροπία τους. Μια από τις μεγάλες Αξίες αυτού του έργου είναι ότι οι ίδιοι οι πιστοί πλέον αγαπούν και προστατεύουν το μνημείο.

Το Ιερό Κουβούκλιο παραδόθηκε με τις Αξίες του, δομικά ακέραιο και με ένα στόχο: να ταξιδεύει εσαεί στο χρόνο. Όμως η υπόγεια ανερχόμενη υγρασία υπονομεύει την αειφορία του. Γι’ αυτό και  εγκαταστήθηκαν πολυαισθητήρες για την παρακολούθηση της θερμοϋγρικής, της σεισμικής του απόκρισης και της κατακορυφότητάς του. Παράλληλα όμως η Διεπιστημονική Ομάδα παρέδωσε, μαζί με το Ιερό Κουβούκλιο, και τη μελέτη της κατάστασης του υπόγειου χώρου, μελέτη που έγινε με μη καταστροφικό έλεγχο, με γεωραντάρ τομογραφία ηλεκτρικής αντίστασης και ρομπότ (με τη συνδρομή της ΕΥΔΑΠ το τελευταίο). Έτσι σχεδίασε και παρέδωσε και τη μελέτη των απαραίτητων επεμβάσεων, για μια περιμετρική τάφρο αποστράγγισης και αερισμού, που θα ενεργούσε και ως ασφαλής υποστήλωση του δαπέδου της ροτόντας, καθώς και για την εγκατάσταση νέου δικτύου παροχέτευσης ομβρίων και αποχέτευσης λυμάτων σε όλο το Ναό της Αναστάσεως, ένα έργο που είναι απαραίτητο για να συνεχίσει να «ταξιδεύει» ασφαλές στους αιώνες και στο φως το Ιερό Κουβούκλιο, και όχι μόνο: ολόκληρος ο Ναός της Αναστάσεως.

ΕΝΑ ΜΝΗΜΕΙΟ ΠΟΥ ΟΙ ΑΞΙΕΣ ΤΟΥ ΕΝΩΝΟΥΝ ΟΛΗ ΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑ

Μαζί με 70 Έλληνες επιστήμονες, αναστηλωτές, συντηρητές, τεχνίτες διαφόρων ειδικοτήτων, δουλέψαμε μέρα και νύχτα με το μυαλό μας, με τα χέρια μας, με την ψυχή μας, ώστε σε λιγότερο από εννέα μήνες να παραδώσουμε το Ιερό Κουβούκλιο στις τρεις Χριστιανικές Κοινότητες που μας το εμπιστεύτηκαν, αλλά και σε ολόκληρη την Οικουμένη.

Στην τελετή της παράδοσης του Ιερού Κουβουκλίου, στις 22 Μαρτίου 2017, ο Χριστιανικός κόσμος βρέθηκε ενωμένος Οικουμενικά με τον Οικουμενικό Πατριάρχη παρόντα και τα μηνύματα του Πάπα και του Καθολικού Πατριάρχη των Αρμενίων. Το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, η Κουστωδία του Τάγματος των Φραγκισκανών στον Πανάγιο Τάφο, το Πατριαρχείο των Αρμενίων της Ιερουσαλήμ, όλη η φλεγόμενη Μέση Ανατολή, με την Ελλάδα ενωμένη στο επίκεντρο. Η Διεπιστημονική Ομάδα, με την επιστημονική της υποστήριξη και το σεβασμό της στις αξίες του μεγάλου αυτού μνημείου, ήταν αυτή που στη διάρκεια του διαλόγου με τις τρεις Χριστιανικές Κοινότητες, στις συνεδριάσεις της επιτροπής διοίκησης αλλά και στις διαδικασίες του ίδιου του έργου, ενίσχυε αυτή την Ενότητα.

Αλλά και όλος ο κόσμος, όπως υποδέχθηκε, όπως σχολίασε, όπως υποστήριξε το έργο, έγινε φορέας των Αξιών του Παναγίου Τάφου.

Η ψηφιακή έκθεση από το National Geographic στην Ουάσιγκτον και σε συνεργασία με το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο στην Αθήνα, μας επέτρεψε να μοιραστούμε τις εμπειρίες μας με την Κοινωνία και την έκανε Συμμέτοχο του Έργου.

Το έργο τελείωσε. Η έρευνα συνεχίζεται. Επιστήμονες, ιστορικοί, αρχαιολόγοι, θεολόγοι, κοινωνιολόγοι, σε όλο τον κόσμο, από τα δεδομένα του έργου θα έχουν πολλά να πουν στο μέλλον για τις αξίες και την ιστορία του μνημείου. Εμείς όμως τις αξίες αυτές τις αναδείξαμε και τις επιβεβαιώσαμε επιστημονικά.

H τεχνογνωσία του Πολυτεχνείου διαχέεται μέσω της εκπαίδευσης σε όλο τον κόσμο σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Sapienza της Ρώμης το οποίο έχει την επιστημονική ευθύνη για το υπόγειο έργο με απόφαση των τριών χριστιανικών κοινοτήτων. Στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα Erasmus «Εdicula» όπου λαμβάνει χώρα η εκπαίδευση και η διάχυση μετέχουν και υποστηρίζουν η Εφορία Αρχαιοτήτων του Ισραήλ και η  Ακαδημία Bezalel της Ιερουσαλήμ. Το Πολυτεχνείο έχει όμως το συντονιστικό ρόλο και την επιστημονική ευθύνη.

ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ-ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

Εκφράζουμε την ευγνωμοσύνη μας στις τρεις Χριστιανικές Κοινότητες και ιδιαίτερα στο Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, για τη φύλαξη του Παναγίου Τάφου ανά τους αιώνες αλλά και για την εμπιστοσύνη που μας έδειξαν δίνοντας τη μοναδική ευκαιρία στη Διεπιστημονική Ομάδα του Πολυτεχνείου να αποκαταστήσει το Ιερό Κουβούκλιο και να συνεχίσει την Οικουμενική Κληρονομιά του Ελληνισμού.

Εκτός από τις τρεις Χριστιανικές Κοινότητες, το έργο χρηματοδοτήθηκε από μικρούς και μεγάλους χορηγούς, που έκαναν το αδύνατο εφικτό, με προεξάρχoν το Παγκόσμιο Ταμείο Μνημείων και την Μεγάλη Ευεργέτη Μίκα Έρτεγκουν.

Το έργο δε θα μπορούσε να εκτελεσθεί και να ολοκληρωθεί χωρίς την αποδοχή όλων των Θρησκευτικών Κοινοτήτων της Ιερουσαλήμ, Χριστιανικών ή μη, όπως επίσης και το διαρκές ενδιαφέρον των Αρχών του Ισραήλ, και της Παλαιστινιακής Αρχής.

Στην διάρκεια του έργου τόσο το τεχνικό συνεργείο όσο και η διεπιστημονική ομάδα ξεπέρασαν τον εαυτό τους δουλεύοντας μέρα νύχτα με τα χέρια, το μυαλό και την ψυχή τους.

Με τιμή,

Για τη Διεπιστημονική Ομάδα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου:

Τώνια Μοροπούλου,

Καθηγήτρια Ε.Μ.Π.

Επιστημονικά Υπεύθυνη για την αποκατάσταση του Ιερού Κουβουκλίου του Παναγίου Τάφου

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι-Η ΟΜΑΔΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ

Η Διεπιστημονική Ομάδα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου για την αποκατάσταση του Ιερού Κουβουκλίου του Παναγίου Τάφου, επιστημονικά υπεύθυνη για το Έργο:

Επιστημονικά Υπεύθυνη του Έργου με εκτελεστική αρμοδιότητα:

Καθ. Α. Μοροπούλου

Διεπιστημονική Ομάδα: Ομ. Καθ. Ε. Κορρές (Τακτικό Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών), Καθ. Α. Γεωργόπουλος, Καθ. Α. Μοροπούλου, Καθ. Κ. Σπυράκος, Αν. Καθ. Χ. Μουζάκης

Σχολή Πολιτικών Μηχανικών ΕΜΠ: Καθ. Κ. Σπυράκος, Αν. Καθ. Χ. Μουζάκης, Ομοτ. Καθ. Π. Μαρίνος, Καθ. Μ. Καββαδάς, ΕΔΙΠ Σ. Ασημακόπουλος, ΕΔΙΠ Δρ. Λ. Καράπιττα, Δρ. Χ. Μανιατάκης, Υπ. Δρ. Λ. Πανουτσοπούλου

Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ: Ομ. Καθ. Εμμ. Κορρές, Β. Χασάπης Διπλ. Αρχ. Μ.

Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ: Καθ. Α. Μοροπούλου, Ομ. Καθ. Γ. Μπατής, Αν. Καθ. Α. Μπακόλας, ΕΔΙΠ Δρ. Αικ. Δελέγκου, ΕΔΙΠ Δρ. Μ. Καρόγλου, ΕΔΙΠ Δρ. Κ. Λαμπρόπουλος, ΕΔΙΠ Δρ. Π. Μούνδουλας†, Δρ. Ν. Vesic (Πατήρ Αμβρόσιος), Υπ. Διδ. Εμμ. Αλεξάκης, Υπ. Διδ. M. Αποστολοπούλου, Υπ. Διδ. Δ. Γιαννακόπουλος, Υπ. Διδ. Β. Κεραμίδας, Υπ. Διδ. Αικ. Κολαΐτη Υπ. Διδ. Μ. Κρουσταλλάκη, Υπ. Διδ. I. Ντούτση, Υπ. Διδ. E. Τσιλιμαντού, Δρ. Α. ζαχαροπούλου, Ν. Γαλανάκη Διπλ. Χ.Μ., Μ. Καλοφώνου Διπλ. Χ.Μ., ζ. Καρέκου Διπλ. Αρχ. Μ. Επικοινωνιακή και διοικητική υποστήριξη, a. Λαμπροπούλου. Διαχειριστική υποστήριξη Γ. Σκουλάκη. Τεχνική υποστήριξη, Ι. Μούντριχας

Σχολή Αγρονόμων και Τοπογράφων Μηχανικών ΕΜΠ: Καθ. Α. Γεωργόπουλος, Καθ. Χαρ. Ιωαννίδης, Καθ. Γ. Πανταζής, Καθ. Ε. Λάμπρου†, Επικ. Καθ. Α. Δουλάμης, ΕΔΙΠ Σ. Σοϊλέ, ΕΔΙΠ Σ. Ταπεινάκη, ΕΤΕΠ Ρ. Χλιβερού, Υπ. Διδ. Π. Αγραφιώτης, Υπ. Διδ. Ε. Σταθοπούλου, Λ. Κωτούλα, φ. Μπουρεξής, Α. Παπαδάκη, Ν. Τσονάκας, Π. Νικολακάκου, Μ. Σκαμαντζάρη

Η Διεπιστημονική Oμάδα του ΕΜΠ συνεργάστηκε με άλλες Σχολές και Εργαστήρια του ΕΜΠ και Επιστημονικούς Συνεργάτες: Καθ. Σ. Κουρκουλή και Δρ. Ε. Πάσιου, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και φυσικών Επιστημών ΕΜΠ, Δρ. Α. Μενύχτα Σχ. ΗΜΜΥ ΕΜΠ, τους Μηχανολόγους Μηχανικούς Εμμ. Αγαπάκη, Α. φραγκιαδουλάκη, Σ. θεοχάρη

Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Προστασία Μνημείων», Κατεύθυνση: «Υλικά και Επεμβάσεις Συντήρησης», όπου οι μεταπτυχιακοί φοιτητές Εμμ. Αλεξάκης, Δ. Γιαννακόπουλος, Α. Zαργκλή, Αικ. Κολαΐτη, Ε. Κούκουρας και Μ. Κρουσταλλάκη και ο Ι. Αγαπάκης διεξήγαγαν μεταπτυχιακές εργασίες σχετιζόμενες με το Έργο

Η Διεπιστημονική Ομάδα του ΕΜΠ συνεργάστηκε με τους:

Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών: ΕΔΙΠ Δρ. Α. Τσαγκαράκη

Πανεπιστήμιο Πειραιά: Αν. Καθ. Δ. Κυριαζή

Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου:

Καθ. Ν. Zαχαριά

Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (ΙΓΜΕ): Δρ. Γ. Οικονόμου και Δρ. Χ. Παπατρέχα

ΕΥΔΑΠ: Α. Αγγελόπουλο, Ε. Καράμπελα και Δ. Ταμπακέρα

Terra Marine: Δρ. Π. Σωτηρόπουλο και Σ. Μαρουλάκη

ΕΡΓΟΤΑΞΙΟ

Project Manager: Ν. Μορόπουλος, Πολιτικός Μηχανικός – Σύμβουλος

Υπεύθυνος Εργοταξίου:

Δρ. θ. Μητρόπουλος, Αρχιτέκτονας, Διευθυντής του Κοινού Τεχνικού Γραφείου του Ναού της Αναστάσεως

Αναπληρωτής Υπεύθυνος Εργοταξίου:

Αν. Καθ. Χ. Μουζάκης, ΕΜΠ

Βοηθός Αναπληρωτή Υπεύθυνου Εργοταξίου και Επικεφαλής της Ομάδας των Αναστηλωτών: Β. ζαφείρης, Πολιτικός Μηχανικός, ΔΠΜΣ Προστασία Μνημείων

Ομάδα Αναστηλωτών και Μαρμαροτεχνιτών. Μαρμαροτεχνίτες: Γ. Αναστασιάδης, Γ. Παλαμάρης, Συντηρητές-Αναστηλωτές:

1. Ανδριτσόπουλος, Χ. θεοδωράκης, aθ. Καρύδης, Π. Χαλόφτης

Ομάδα Συντηρητών: θ. Μαυρίδης, Συντηρητής, MSc ΕΜΠ, Υπάλληλος ΥΠΠΟΑ, M. Τρουλλινός, Συντηρητής, k. Καραθάνου, Αρχαιολόγος–Συντηρήτρια, MSc ΕΜΠ, Υπάλλη- λος ΥΠΠΟΑ, Αμ. Τρουλλινού, Συντηρήτρια, Αρ. Τρουλλινού, Συντηρήτρια. Οι δύο υπάλληλοι του ΥΠΠΟΑ αποσπάστηκαν στο ΕΜΠ για το έργο

Ειδικές ευχαριστίες αποδίδονται:

n The Project Owners Committee (φύλακες του Παναγίου Τάφου): Στην Α.θ.Μ., Πατριάρχη Ιεροσολύμων, θεόφιλο Γ΄, τον Αιδεσιμωσιολογιότατο, Κουστωδό της Αγίας Γης, Pierbattista Pizzaballa (έως Μάιο 2016, νυν Λατίνο Πατριάρχη στα Ιεροσόλυμα) και π.

Francesco Patton (από Ιούνιο 2016), την Α.θ.Μ., Αρμένιο Πατριάρχη της Ιερουσαλήμ,

Nourhan Manougian

n Κοινό Τεχνικό Γραφείο Ναού της Αναστάσεως: θ. Μητρόπουλο, Αρχιτέκτονα,

1. Hamdan, Αρχιτέκτονα, C. Benelli, Αρχιτέκτονα, I. Badalian, Αρχιτέκτονα

n Εταιρείες που παρείχαν επιστημονικά όργανα, υπηρεσίες και υλικά: TerraMarine, JGC Geoinformation Systems S.a., NETZSCH-Gerätebau GmbH, GEOSYSCO GEOINFORMaTION SYSTEMS Ltd, SINTECNO

Hellas aBETE, Dalkafouki Oikos Ltd, BOOka CHEMICaLS HELLaS I.k.E., EVOCHEM S.A.,

kRYSTALLOTEXNIkI, Structural Monitoring Technology Company-SMT, SSA Α.Ε.

n Φορείς και Επιστήμονες που συνέδραμαν την Διεπιστημονική Ομάδα ΕΜΠ στη διάρκεια του Έργου σε αρχαιολογικά και θεολογικά θέματα: Σεβασμιώτατο Αρχιεπίσκοπο Κωνσταντίνης, κ. Αρίσταρχο, Αρχιγραμματέα Πατριαρχείου Ιεροσολύμων, π. E. Αlliata του Τάγματος των φραγκισκανών, Αρχαιολόγο και Καθηγητή στο Studium Biblicum Franciscanum στην Ιερουσαλήμ, Dr. G. avni, Επικεφαλής του αρχαιολογικού τμήματος της Ισραηλινής Αρχής Αρχαιοτήτων, Dr. J. Seligman, Αρχαιολόγο, Διευθυντή του τμήματος Ανασκαφών, Αποτύπωσης και ερευνών της Ισραηλινής Αρχής Αρχαιοτήτων, M. Turner, Prof. arch. Bezalel academy of arts and Design στην Ιερουσαλήμ, Fr. Hiebert και

1. Romney, Αρχαιολόγοι, National

Geographic Society

n Στην περίοδο μετά την ολοκλήρωση του έργου αποδίδονται ευχαριστίες στους: Δρ. Α. Κιούση, Αρχαιολόγο, +Κ. φαρμακίδη, Αρχαιολόγο, Professor B. Smith, Lincoln Professor of Classical archaeology and art, Oxford University, Dr. St. athanasiou, Institute for Christian-Catholic Theology, University of Bern, Καθηγητή Α. Τσελίκα, Παλαιογραφικό Αρχείο, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας, Ε. Τζαννίνη, δρ.ΕΜΠ-Νομικό

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ-ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

1. Moropoulou, A., Korres, M., Georgopoulos, A., Spyrakos, C., Mouzakis, C., Lampropoulos, K. C., Apostolopoulou, M., “The Project of the Rehabilitation of Holy Sepulchre’s Holy Aedicule as a Pilot Multispectral, Multidimensional, Novel Approach Through Trans disciplinarity and Cooperation in the Protection of Monuments”, Transdisciplinary Multispectral Modeling and Cooperation for the Preservation of Cultural Heritage, eds. A. Moropoulou, M. Korres, A. Georgopoulos, C. Spyrakos, Ch. Mouzakis, Springer, CCIS, vol 961 (2019) 3-25
2. “Integrated diagnostic research project and strategic planning for materials, interventions conservation and rehabilitation of the Holy Edicule of the Holy Sepulchre in the Holy Church of the Resurrection in Jerusalem”, A. Moropoulou, E. Korres, A. Georgopoulos, C. Spyrakos, (2016) 109 p., ISBN 978-618-82612-0-4
3. Presentation on the completion of the Holy Sepulchre’s Holy Aedicule Rehabilitation “Conservation, reinforcement and repair interventions for the rehabilitation of the Holy Sepulchre in Jerusalem. Scientific Responsible: A. Moropoulou, National Technical University of Athens” (2017) 141 p., ΙSΒΝ 978-618-82196-4-9
4. Georgopoulos A., Ioannidis Ch., Soile S., Tapeinaki S., Chliverou R., Tsilimantou E., Lampropoulos K., Moropoulou A., “The Role of Digital Geometric Documentation for the Rehabilitation of the Tomb of Christ”, 3rd Digital Heritage International Congress (Digital HERITAGE) held jointly with the 2018 24th International Conference onVirtual Systems & Multimedia (VSMM 2018), eds. C. Addison, H. Thwaites IEEE (2018)
5. Lampropoulos, K.C., Moropoulou, A., Korres, M.: Ground penetrating radar prospection of the construction phases of the Holy Aedicula of the Church of the Holy Sepulchre, in correlation with architectural analysis. Construction and Building Materials, 155, 307–322 (2017)
6. Agrafiotis, P., Lampropoulos, K., Georgopoulos, A., Moropoulou, A. 3D Modelling the Invisible using Ground Penetrating Radar. In: Aguilera, D., Georgopoulos, A., Kersten, T., Remondino, F., Stathopoulou, E. (eds.) TC II & CIPA 3D Virtual Reconstruction and Visualization of Complex Architectures, 1-3 March 2017, Nafplio, Greece. Int. Arch. Photogramm. Remote Sens. Spatial Inf. Sci.; XLII-2-W3: 33-37 (2017)
7. Moropoulou, A. Korres, Em., Georgopoulos, A., Spyrakos, C., Mouzakis, Ch., Lambrou, E., Pantazis, G., Kavvadas, M., Marinos, P., Moropoulos, N., Zafeiris, V., Lampropoulos, K., Apostolopoulou, M., Maniatakis, Ch., Agapakis, M., Agapakis, J. Fragkiadoulakis, A : Faithful Rehabilitation. History, culture, religion, and engineering all intertwined in a recent project in Jerusalem to rehabilitate and strengthen the site believed to be the tomb of Jesus of Nazareth. Modern methods, including 3-D laser scanning, Non-Destructive Techniques and ground-penetrating radar, combined with careful documentation and design, revealed the secrets of how to help preserve and sustain the ancient site for future generations. Journal of the American Society of Civil Engineers, November, 54-61,78 (2017)
8. Moropoulou, A., Farmakidi, C.M., Lampropoulos, K., Apostolopoulou, M.: Interdisciplinary planning and scientific support to rehabilitate and preserve the values of the Holy Aedicule of the Holy Sepulchre in interrelation with social accessibility. Sociology and Anthropology 6 (6), 534-546 (2018)
9. Apostolopoulou, M., Delegou, E.T., Alexakis Emm., Kalofonou, M., Lampropoulos, K.C., Aggelakopoulou, E., Bakolas A., Moropoulou, A.: Study of the historical mortars of the Holy Aedicule as a basis for the design, application and assessment of repair mortars: A multispectral approach applied on the Holy Aedicule. Construction and Building Materials 181, 618-637 (2018)
10. Alexakis, Emm. Delegou, E.T., Lampropoulos, K.C., Apostolopoulou, M., Ntoutsi, I., Moropoulou, A.: NDT as a Monitoring tool of the works progress and assessment of materials and rehabilitation interventions at the Holy Aedicule of the Holy Sepulchre. Construction and Building Materials 189, 512-526 (2018)
11. Moropoulou, A., Zacharias, N., Delegou, E.T., Apostolopoulou, M., Palamara, E. Kolaiti, A.: OSL mortar dating to elucidate the construction history of the Tomb Chamber of the Holy Aedicule of the Holy Sepulchre in Jerusalem. Journal of Archaeological Science: Reports 19, 80-91 (2018)
12. 10th Annual Conference on “New studies in the archaeology of Jerusalem” [Jerusalem, 26-28/10/16, joint collaboration of the Israel Antiquities Authority, Tel Aviv University and The Hebrew University of Jerusalem]. Invited presentation: “Sustainable rehabilitation of the Holy Sepulchre: Interdisciplinary scientific study and monitoring – Scientific integrated governance of the project”, a collective work presented by Prof. A. Moropoulou
13. 2nd International Conference on Art and Archaeology [Jerusalem, 11-14/12/2016]. Invited presentation: “Interdisciplinary planning and scientific support in the field of rehabilitation of the Holy Aedicule of the Holy Sepulchre”, a collective work presented by Prof. A. Moropoulou
14. University of Oxford School of Archaeology: Fifth Anniversary of the Mica and Ahmet Ertegun Graduate Scholarship Programme in the Humanities [Oxford, 23/10/2017]. Invited presentation: “The Rehabilitation of the Holy Aedicule of the Holy Sepulchre”, a collective work presented by Prof. A. Moropoulou
15. Institut für Christkatholische Theologie, Universität Bern [Bern, 21/03/201]: Invited lecture: “The rehabilitation of the Holy Aedicule of the Holy Sepulchre”, a collective work presented by Prof. A. Moropoulou
16. Moropoulou A., Korres E., Georgopoulos A., Spyrakos C., Mouzakis Ch., Lampropoulos K.C., Apostolopoulou M., Delegou E.T., Alexakis Emm., A. Kioussi, A. Papandreou, I. Sesana, A. Lampropoulou, “Il restauro della Tomba di Cristo: Interventi di Conservazione, Rinforzo e Riparazione per il Restauro dell’ Edicola del Santo Sepolcro a Gerusaleme”. Salvaguardare la Memoria per Immaginare il Future. Lectio Magistralis, Prof. A. Moropoulou , Atte della III edizione delle Giornate di Archeologia e Storia del vicino e medio Oriente. Milano, Biblioteca Ambrosiana, Fondazione Terra Santa – Milano, 5-6 maggio (2017) 101-118
17. Moropoulou A., Labropoulos K., Alexakis Emm., Delegou E.T., Moundoulas P., Apostolopoulou M., Bakolas A., “Evaluation of the Preservation State of the Holy Aedicule in the Holy Sepulchre Complex in Jerusalem”, 13th International Congress on Deterioration & Conservation of Stone, Paisley, United Kingdom (2016)
18. Moropoulou, A. Georgopoulos, M. Korres, A. Bakolas, K. Labropoulos, P. Agrafiotis, E.T. Delegou, †P. Moundoulas, M. Apostolopoulou, E. Lambrou, G. Pantazis, L. Kotoula, A. Papadaki, E. Alexakis. Five Dimentional (5D) Modeling of the Holy Aedicule of the Church of the Holy Sepulchre through an innovative and interdisciplinary approach. In: Mixed Reality and Gamification for Cultural Heritage, Springer International Publishing, edited by M. Ioannides, N. Magnenat-Thalmann, G. Papagiannakis (2017) 247-270
19. Alexakis E., Delegou E.T., Lampropoulos K.C., Apostolopoulou M., Ntoutsi I., Moropoulou, A., “NDT as a monitoring tool of the works progress and the assessment of materials and rehabilitation interventions at the Holy Aedicule of the Holy Sepulchre”, Construction and Building Materials 189 (2018) 512-526
20. Moropoulou, E. Korres, A. Georgopoulos, C. Spyrakos, C.H. Mouzakis, K.C. Lampropoulos, M. Apostolopoulou, E.T. Delegou, Em. Alexakis, “The rehabilitation of the Holy Aedicule”, Scienza e Beni Culturali XXXIII, Le Nuove Frontiere del Restauro: Trasferimenti, Contaminazioni, Ibridazioni, Arcadia Ricerche Editore (2017) 1-16
21. Apostolopoulou M., Aggelakopoulou E., Bakolas A., Moropoulou A., “Compatible mortars for the sustainable conservation of stone in masonries”, Advanced Materials for the Conservation of Stone, eds. M. Hosseini, I. Karapanagiotis, Springer, vol 1 (2018) 97-123
22. Apostolopoulou M., Delegou E.T., Lampropoulos K.C., Alexakis E., Moropoulou A., “NDT assessment of the rehabilitation of the Holy Aedicule of the Holy Sepulchre concerning the implementation of compatible and performing restoration mortars”, 2nd International RILEM/COST Conference on Early Age Cracking and Serviceability in Cement-based Materials and Structures (EAC2), ed. St. Staquet, Aggelis, Brussels, Belgium, Vol. 1 (2017) 131-136
23. Georgopoulos A., Lambrou E., Pantazis G., Agrafiotis P., Papadaki A., Kotoula L., Lampropoulos K., Delegou E., Apostolopoulou M., Alexakis M., Moropoulou A., “Merging geometric documentation with materials characterization and analysis of the history of the Holy Aedicule in the Church of the Holy Sepulchre in Jerusalem”, Remote Sensing & Spatial Information Sciences XLII-5/W1 (2017) 487-494
24. Moropoulou A., Alexakis E., Delegou E.T., Lampropoulos K.C., Apostolopoulou M., “Monitoring tool of the works progress and assessment of materials and rehabilitation interventions at the Holy Aedicule of the Holy Sepulchre”, 2nd International RILEM/COST Conference on Early Age Cracking and Serviceability in Cement-based Materials and Structures (EAC2), ed. St. Staquet, Aggelis, Brussels, Belgium, Vol. 1 (2017) 29-38
25. Moropoulou, E.T. Delegou, I. Ntoutsi, M. Apostolopoulou. Analytical and Technological Investigation of the Paintings and other Decorative Elements of the Holy Aedicule of the Holy Selpuchre in Jerusalem. TECHNART – Non-destructive and microanalytical techniques in Art and Cultural Heritage [Bilbao, Portugal, 2-6/5/2017]
26. Apostolopoulou M., Delegou E.T., Alexakis Emm., Kalofonou M., Lampropoulos K.C., Aggelakopoulou E., Bakolas A., Moropoulou A., “Study of the historical mortars of the Holy Aedicule as a basis for the design, application and assessment of repair mortars: A multispectral approach applied on the Holy Aedicule”, Construction and Building Materials 181 (2018) 618–637
27. Alexakis, E. Kapassa, M. Touloupou, D. Kyriazis, A. Georgopoulos, A. Moropoulou, “Computer-Aided Innovative Methodology for Management and Personalized Representation of Big Data in Cultural Heritage”. The 9th International Multi-Conference on Complexity, Informatics and Cybernetics: IMCIC 2018, March 13 – 16, 2018, Orlando, Florida
28. Moropoulou A, Avdelidis NP, Karoglou M, Delegou ET, Alexakis E, Keramidas V., “Multispectral Applications of Infrared Thermography in the Diagnosis and Protection of Built Cultural Heritage”, Applied Sciences 8 [2] (2018) 284
29. Spyrakos C.C., Maniatakis Ch., Moropoulou A., “Preliminary assessment of the structural response of the Holy Tomb of Christ under static and seismic loading”, Transdisciplinary Multispectral Modeling and Cooperation for the Preservation of Cultural Heritage, eds. A. Moropoulou, M. Korres, A. Georgopoulos, C. Spyrakos, Ch. Mouzakis, Springer, CCIS, vol 961 (2019) 44-57
30. Rakanta E., Daflou E., Zacharopoulou A., Batis G., Moropoulou A., “Corrosion protection study of metallic structural elements for the Holy Aeidicule in Jerusalem”, Transdisciplinary Multispectral Modeling and Cooperation for the Preservation of Cultural Heritage, eds. A. Moropoulou, M. Korres, A. Georgopoulos, C. Spyrakos, Ch. Mouzakis, Springer, CCIS, vol 961 (2019) 58-68
31. Alexakis E., Kapassa E., Touloupou M., Kyriazis D., Georgopoulos A., Moropoulou A., “Innovative Methodology for Personalized 3D Representation and Big Data Management in Cultural Heritage”, Transdisciplinary Multispectral Modeling and Cooperation for the Preservation of Cultural Heritage, eds. A. Moropoulou, M. Korres, A. Georgopoulos, C. Spyrakos, Ch. Mouzakis, Springer, CCIS, vol 961 (2019) 69-77
32. Moropoulou A., Moropoulos N., “Governance and Management of the Holy Edicule Rehabilitation Project”, Transdisciplinary Multispectral Modeling and Cooperation for the Preservation of Cultural Heritage, eds. A. Moropoulou, M. Korres, A. Georgopoulos, C. Spyrakos, Ch. Mouzakis, Springer, CCIS, vol 961 (2019) 78-102
33. Moropoulou A., Delegou E.T., Apostolopoulou M., Kolaiti A., Papatrechas C., Economou G., Mavrogonatos C., “The

White Marbles of the Tomb of Christ in Jerusalem: Characterization and Provenance”, Sustainability 11 [9] (2019) 2495

34. Moropoulou A., Lampropoulos K., Apostolopoulou A., Tsilimantou E., “Novel, Sustainable Preservation of Modern and Historic Buildings and Infrastructure. The paradigm of the Holy Aedicule’s Rehabilitation”, International Journal of Architectural Heritage (2019)
35. Kroustallaki M., Lampropoulos K.C., Delegou E., Alexakis Emm., Tsagarakis A., Mouzakis H., Korres M., Moropoulou A., “Diagnostic research of the Dome of the superstructure of the Holy Aedicule of the Holy Sepulchre in Jerusalem- Suggestions for maintenance and rehabilitation”, Nondestructive Evaluation and Monitoring Technologies, Documentation, Diagnosis and Preservation of Cultural Heritage, eds. A. Osman and A. Moropoulou, Springer, vol 1 (2019) 1-16
36. Lampropoulos K.C., Korres M., Moropoulou A., “A transdisciplinary approach to reveal the structural evolution of the Holy Aedicule in the Church of the Holy Sepulchre”, Nondestructive Evaluation and Monitoring Technologies, Documentation, Diagnosis and Preservation of Cultural Heritage, eds. A. Osman and A. Moropoulou, Springer, vol 1 (2019) 107-120
37. Kioussi A., Karoglou M., Doulamis A., Fragkoudakis Ch., Potikas P., Protopapadakis E., Delegou E., Alexakis E., Moropoulou A., “A Knowledge Json-Based Database for Integrating Multiple Disciplines in Cultural Heritage”, Nondestructive Evaluation and Monitoring Technologies, Documentation, Diagnosis and Preservation of Cultural Heritage, eds. A. Osman and A. Moropoulou, Springer, vol 1 (2019) 121-132

---