Σε μια περίοδο έντονης γεωπολιτικής αβεβαιότητας και αυξανόμενης ανάγκης για ενεργειακή ασφάλεια στην Ευρώπη, η Βουλή ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο για τις έρευνες υδρογονανθράκων στην Ελλάδα. Το νομοσχέδιο του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας για την κύρωση των συμβάσεων μίσθωσης σε τέσσερις θαλάσσιες περιοχές της χώρας εισάγεται την Πέμπτη 5 Μαρτίου προς επεξεργασία στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή Παραγωγής και Εμπορίου.
Οι συμβάσεις μίσθωσης έχουν ήδη υπογραφεί μεταξύ του ελληνικού Δημοσίου και των εταιρειών Chevron και Helleniq Energy (μέσω της Helleniq Upstream) και αφορούν την έρευνα και εκμετάλλευση υδρογονανθράκων σε τέσσερις θαλάσσιες περιοχές, νοτίως της Πελοποννήσου «Α2», νοτίως της Πελοποννήσου «Νότια της Πελοποννήσου», καθώς και νοτίως της Κρήτης «Νότια της Κρήτης 1» και «Νότια της Κρήτης 2».
Η συζήτηση του νομοσχεδίου στην Επιτροπή Παραγωγής και Εμπορίου σηματοδοτεί την έναρξη της κοινοβουλευτικής διαδικασίας για την κύρωση των συμβάσεων και ανοίγει τον δρόμο για την έναρξη των ερευνών υδρογονανθράκων σε θαλάσσιες περιοχές που εδώ και χρόνια βρίσκονται στο επίκεντρο του γεωλογικού ενδιαφέροντος, καθώς θεωρείται ότι διαθέτουν χαρακτηριστικά αντίστοιχα με εκείνα άλλων περιοχών της Ανατολικής Μεσογείου όπου έχουν εντοπιστεί σημαντικά κοιτάσματα φυσικού αερίου.
Η προοπτική αξιοποίησης πιθανών ενεργειακών πόρων αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών αναταράξεων και αβεβαιότητας στις διεθνείς αγορές ενέργειας. Η κρίση στη Μέση Ανατολή και οι συχνές εντάσεις σε κρίσιμους θαλάσσιους διαδρόμους μεταφοράς ενέργειας – όπως είναι τα Στενά του Ορμούζ – αναδεικνύουν ακόμη περισσότερο τη σημασία της διαφοροποίησης πηγών προμήθειας φυσικού αερίου για την Ευρώπη. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα θα μπορούσε να ενισχύσει τον ρόλο της ως ενεργειακός κόμβος στην ευρύτερη περιοχή, ενώ σε περίπτωση ανακάλυψης αξιοποιήσιμων κοιτασμάτων θα προκύψουν σημαντικά οφέλη τόσο σε επίπεδο επενδύσεων όσο και δημοσίων εσόδων. Τα πιθανά έσοδα από φόρους και δικαιώματα εκμετάλλευσης, οι νέες ενεργειακές υποδομές, καθώς και η ενίσχυση της στρατηγικής θέσης της χώρας στον ενεργειακό χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου αποτελούν παράγοντες που επαναφέρουν στο προσκήνιο τη συζήτηση για τον ρόλο των εγχώριων ενεργειακών πόρων στην ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια.
Από την επιτροπή στην Ολομέλεια
Μετά τη συζήτηση στην Επιτροπή Παραγωγής και Εμπορίου, το νομοσχέδιο αναμένεται να εισαχθεί στην Ολομέλεια της Βουλής για την τελική ψήφιση την Πέμπτη 12 Μαρτίου 2026. Εφόσον εγκριθεί, θα ακολουθήσει η υπογραφή από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και η δημοσίευση του νόμου στο Φύλλο Εφημερίδας της Κυβερνήσεως. Με τη δημοσίευση στο ΦΕΚ οι συμβάσεις τίθενται σε ισχύ και ενεργοποιείται τυπικά το πρόγραμμα ερευνών που θα υλοποιήσουν οι εταιρείες στις συγκεκριμένες θαλάσσιες περιοχές. Από το σημείο αυτό και μετά μπορούν να ξεκινήσουν οι διαδικασίες για τις τεχνικές μελέτες, τις περιβαλλοντικές εγκρίσεις και την προετοιμασία των σεισμικών ερευνών, που αποτελούν το πρώτο στάδιο της ερευνητικής δραστηριότητας πριν από οποιαδήποτε πιθανή γεώτρηση.
Πότε θα μπορούσαμε να έχουμε πιθανή παραγωγή
Οι έρευνες υδρογονανθράκων εξελίσσονται σε διαδοχικά στάδια που ξεκινούν από τη γεωφυσική χαρτογράφηση και φτάνουν, εφόσον υπάρξουν θετικά αποτελέσματα, μέχρι την ανάπτυξη ενός κοιτάσματος.
Το πρώτο στάδιο περιλαμβάνει σεισμικές έρευνες δύο και τριών διαστάσεων, μέσω των οποίων οι γεωλόγοι χαρτογραφούν τα πετρώματα κάτω από τον θαλάσσιο πυθμένα και εντοπίζουν πιθανούς γεωλογικούς στόχους. Οι έρευνες αυτές αναμένεται να αποτελέσουν το αρχικό βήμα δραστηριοτήτων στα νέα blocks τα επόμενα χρόνια. Ακολουθεί η ανάλυση των γεωλογικών δεδομένων, από την οποία προκύπτουν τα σημεία όπου ενδέχεται να πραγματοποιηθεί ερευνητική γεώτρηση. Αν οι ενδείξεις είναι θετικές, τότε μπορεί να αποφασιστεί η πρώτη γεώτρηση προς τα τέλη της δεκαετίας.
Οι υπεράκτιες γεωτρήσεις αποτελούν το πιο απαιτητικό στάδιο των ερευνών. Σε βαθιά νερά το κόστος μιας γεώτρησης εκτιμάται συνήθως μεταξύ 80 και 150 εκατομμυρίων ευρώ, ανάλογα με το βάθος της θάλασσας και τα γεωλογικά χαρακτηριστικά της περιοχής. Σε περίπτωση ανακάλυψης κοιτάσματος θα ακολουθήσουν επιβεβαιωτικές γεωτρήσεις και η εκπόνηση σχεδίου ανάπτυξης του κοιτάσματος, με πιθανή έναρξη παραγωγής στις αρχές της επόμενης δεκαετίας, με εκτιμήσεις που φτάνουν έως και το 2032.
Γιατί επανέρχεται το ενδιαφέρον για έρευνες υδρογονανθράκων
Το ενδιαφέρον για έρευνες υδρογονανθράκων στην Ελλάδα ενισχύεται εκ νέου τα τελευταία χρόνια, σε μεγάλο βαθμό λόγω των εξελίξεων στο ενεργειακό τοπίο της Ευρώπης. Η ανάγκη ενίσχυσης της ενεργειακής ασφάλειας και η αναζήτηση εναλλακτικών πηγών προμήθειας φυσικού αερίου έχουν επαναφέρει στο προσκήνιο τις πιθανές εγχώριες ενεργειακές πηγές. Την ίδια στιγμή, η Ανατολική Μεσόγειος έχει αναδειχθεί σε μία από τις πιο δυναμικές περιοχές έρευνας φυσικού αερίου παγκοσμίως, μετά τις μεγάλες ανακαλύψεις κοιτασμάτων στην Αίγυπτο, το Ισραήλ και την Κύπρο.
Όταν οι μεγάλες πετρελαϊκές έκαναν πίσω
Η πορεία των ερευνών υδρογονανθράκων στην Ελλάδα δεν υπήρξε γραμμική τα προηγούμενα χρόνια και σε αρκετές περιπτώσεις βρέθηκε αντιμέτωπη με σημαντικές ανατροπές. Την περίοδο 2020–2021 αρκετές μεγάλες διεθνείς εταιρείες αναθεώρησαν τη στρατηγική τους και αποχώρησαν από ορισμένες παραχωρήσεις στη χώρα.
Η ισπανική Repsol εγκατέλειψε συμμετοχές σε περιοχές ερευνών, ενώ και η γαλλική TotalEnergies περιόρισε τη συμμετοχή της σε projects στην Ελλάδα. Οι αποφάσεις αυτές ελήφθησαν σε μια περίοδο όπου η πανδημία COVID-19 προκάλεσε κατακόρυφη πτώση της ζήτησης ενέργειας και οι διεθνείς τιμές πετρελαίου υποχώρησαν ακόμη και κοντά στα 30 δολάρια το βαρέλι. Παράλληλα, η στροφή της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής προς την πράσινη μετάβαση οδήγησε πολλούς ενεργειακούς ομίλους να επαναπροσδιορίσουν τις επενδύσεις τους.
Την ίδια στιγμή, πέρα από την αποχώρηση ορισμένων μεγάλων εταιρειών, η πρόοδος των ερευνών υδρογονανθράκων στην Ελλάδα επιβραδύνθηκε τα προηγούμενα χρόνια και για μια σειρά από θεσμικούς, διοικητικούς και κοινωνικούς λόγους. Οι διαδικασίες αδειοδότησης είναι ιδιαίτερα σύνθετες και απαιτούν εκτεταμένες περιβαλλοντικές μελέτες, εγκρίσεις από πολλαπλούς φορείς και τεχνικό σχεδιασμό που μπορεί να διαρκέσει αρκετό χρόνο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, καθυστερήσεις καταγράφηκαν και λόγω της αναθεώρησης ενεργειακών στρατηγικών σε ευρωπαϊκό επίπεδο, αλλά και εξαιτίας τοπικών και κοινωνικών αντιδράσεων σε περιοχές όπου είχαν σχεδιαστεί έρευνες, κυρίως με περιβαλλοντικά επιχειρήματα.
Παρά τις δυσκολίες αυτές, το ενδιαφέρον για τα ελληνικά μπλοκ παρέμεινε ενεργό, ενώ το γεγονός ότι αυτή τη φορά οι έρευνες σχεδιάζονται σε υπεράκτια θαλάσσια οικόπεδα, σε σημαντική απόσταση από τις ακτές, σημαίνει ότι οι δραστηριότητες δεν αναμένεται να επηρεάσουν άμεσα τοπικές κοινωνίες ή οικονομικές δραστηριότητες στις παράκτιες περιοχές, γεγονός που εκτιμάται ότι μπορεί να περιορίσει και τις πιθανές κοινωνικές αντιδράσεις σε σχέση με αντίστοιχα έργα που επιχειρήθηκε να πραγματοποιηθούν σε χερσαίες περιοχές.
Οι προκλήσεις πίσω από τα μεγάλα υπεράκτια projects
Τα μεγάλα υπεράκτια ενεργειακά έργα συνοδεύονται από ένα σύνθετο πλαίσιο διαδικασιών πριν ξεκινήσει οποιαδήποτε δραστηριότητα στη θάλασσα. Πρέπει να ολοκληρωθούν περιβαλλοντικές μελέτες, να εξασφαλιστούν εγκρίσεις από αρμόδιους φορείς και να σχεδιαστεί με ακρίβεια κάθε στάδιο των εργασιών.
Παράλληλα, οι περιοχές νότια της Κρήτης και της Πελοποννήσου χαρακτηρίζονται από μεγάλα θαλάσσια βάθη, γεγονός που αυξάνει σημαντικά την τεχνική πολυπλοκότητα των ερευνών και το κόστος των γεωτρήσεων.
Τι θα σήμαινε μια ανακάλυψη κοιτασμάτων φυσικού αερίου για την Ελλάδα
Μια πιθανή ανακάλυψη σημαντικών κοιτασμάτων φυσικού αερίου στον ελληνικό θαλάσσιο χώρο θα μπορούσε να αλλάξει ουσιαστικά τη θέση της χώρας στον ενεργειακό χάρτη της περιοχής. Πέρα από τις οικονομικές προοπτικές, μια τέτοια εξέλιξη θα ενίσχυε τον γεωστρατηγικό ρόλο της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο, σε μια περίοδο όπου η Ευρώπη αναζητά νέες πηγές ενέργειας και μεγαλύτερη διαφοροποίηση προμηθειών φυσικού αερίου.
Σε περίπτωση εντοπισμού εμπορικά αξιοποιήσιμων κοιτασμάτων, την ανάπτυξη και εκμετάλλευσή τους θα αναλάβουν οι εταιρείες που συμμετέχουν στις παραχωρήσεις, δηλαδή η κοινοπραξία της Chevron και της HELLENiQ Energy, υπό την εποπτεία του ελληνικού κράτους.
Το ελληνικό Δημόσιο διατηρεί την κυριότητα των φυσικών πόρων και εισπράττει έσοδα μέσω φόρων και δικαιωμάτων παραγωγής. Με βάση το ισχύον μοντέλο συμβάσεων, εκτιμάται ότι περίπου 35% έως 40% της συνολικής αξίας της παραγωγής μπορεί να καταλήγει στο κράτος μέσω φορολογίας και δικαιωμάτων εκμετάλλευσης.
Αξίζει να σημειωθεί ότι οι συμβάσεις μίσθωσης δεν συνεπάγονται εκχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων, αλλά παραχώρηση δικαιώματος έρευνας και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και σε οριοθετημένες περιοχές. Το ελληνικό Δημόσιο διατηρεί την κυριότητα των φυσικών πόρων, καθώς και την κανονιστική εποπτεία και τον έλεγχο της δραστηριότητας. Αν οι γεωλογικές εκτιμήσεις επιβεβαιωθούν, η Ελλάδα θα μπορούσε να περάσει από τον ρόλο του ενεργειακού διαδρόμου σε εκείνον μιας χώρας με εγχώρια παραγωγή φυσικού αερίου.
