Κ. Σαχπάζης: Αλκμήνης 22 – Η ανατομία μιας προαναγγελθείσας κατάρρευσης. Πώς μια ανυποστήρικτη εκσκαφή τεσσάρων μέτρων ισοπέδωσε μια τετραώροφη πολυκατοικία στα Κάτω Πετράλωνα

Του Καθηγητή Δρ. Κώστα Σαχπάζη*, Πολιτικού Μηχανικού και Γεωτεχνικού Μηχανικού, με την συνδρομή της Κωνσταντίνας Σαχπάζη, Πολιτικού Μηχανικού, και της Δέσποινας Σαχπάζη, Αρχιτέκτονος Μηχανικού

Εισαγωγή – Το Γεγονός

Την Τρίτη 30 Ιουνίου 2026, η τετραώροφη πολυκατοικία επί της οδού Αλκμήνης 22 στα Κάτω Πετράλωνα κατέρρευσε πλήρως, χωρίς να προηγηθεί σεισμική δόνηση. Το κτίριο, με πρώτη οικοδομική άδεια του 1973 και επτά διαμερίσματα στα οποία διέμεναν έξι οικογένειες, μετατράπηκε μέσα σε λίγα λεπτά σε σωρό ερειπίων. Η κατάρρευση εξελίχθηκε σταδιακά και ένοικοι και εργαζόμενοι του γειτονικού εργοταξίου απομακρύνθηκαν εγκαίρως. Δεν υπήρξαν θύματα, από καθαρή τύχη και μόνο. Πέντε άτομα συνελήφθησαν και η Εισαγγελία διέταξε προκαταρκτική εξέταση για την τήρηση των οικοδομικών κανόνων στο όμορο εργοτάξιο.

Το ερώτημα που απασχολεί τον τεχνικό κόσμο είναι σαφές: πώς καταρρέει ένα κατοικημένο κτίριο στο κέντρο της Αθήνας το 2026; Η απάντηση βρίσκεται στο διπλανό οικόπεδο, στην οδό Αλκμήνης 20, και στη διαχρονική ανοχή του θεσμικού μας πλαισίου απέναντι στην απουσία Γεωτεχνικής Έρευνας και Μελέτης για τη συντριπτική πλειονότητα των κτιρίων της χώρας.

1. Το Χρονικό: μια εκσκαφή ανοικτή επί δύο μήνες, χωρίς αντιστήριξη

Στο όμορο οικόπεδο της οδού Αλκμήνης 20 βρισκόταν σε εξέλιξη η ανέγερση νέας πενταώροφης οικοδομής με υπόγειο. Για τη θεμελίωση και το υπόγειο εκτελέστηκε εκσκαφή βάθους περίπου 4,00 μέτρων, η οποία έφθανε έως τη μεσοτοιχία, δηλαδή έως το κοινό όριο των δύο ιδιοκτησιών. Από τα διαθέσιμα στοιχεία δεν προκύπτει ότι εφαρμόστηκε οποιοδήποτε σύστημα προσωρινής αντιστήριξης των παρειών εκσκαφής: ούτε αντιστήριξη τύπου Berlinoise, ούτε πασσαλοστοιχία, ούτε διαφραγματικός τοίχος, ούτε καν τμηματική εκσκαφή με άμεση κατασκευή τοιχίων (τα γνωστά στους εργοταξιακούς μηχανικούς «ντουλάπια»).

Το κρισιμότερο επιβαρυντικό στοιχείο είναι ο χρόνος: σύμφωνα με δημοσιευμένα ρεπορτάζ και μαρτυρίες περιοίκων, το σκάμμα παρέμεινε ανοικτό επί τουλάχιστον δύο μήνες. Σε εδάφη με σημαντική συνιστώσα φαινόμενης συνοχής, η βραχυπρόθεσμη ευστάθεια ενός κατακόρυφου ορύγματος είναι παραπλανητική. Η αποτόνωση των τάσεων, ο ερπυσμός, οι κύκλοι ύγρανσης και ξήρανσης και η προοδευτική απώλεια της αστράγγιστης διατμητικής αντοχής υποβαθμίζουν σταθερά την ευστάθεια του πρανούς. Ένα όρυγμα που «στέκεται» την πρώτη εβδομάδα δεν σημαίνει ότι θα στέκεται και τη δέκατη.

Ιδιαίτερη σημασία έχει ένα έγγραφο που είδε το φως της δημοσιότητας: τεχνική έκθεση της κατεδάφισης του παλαιού κτίσματος στον αριθμό 20, με ημερομηνία 20 Νοεμβρίου 2024, υπογεγραμμένη από μηχανικό και θεωρημένη από την Πολεοδομία, ανέφερε ότι δεν απαιτούνται μέτρα αντιστήριξης των όμορων κτιρίων. Το εάν η εκτίμηση αυτή μεταφέρθηκε και στη φάση της βαθιάς εκσκαφής θα το δείξει η δικαστική έρευνα.

2. Το Γεωτεχνικό Υπόβαθρο: Τεταρτογενείς αποθέσεις πάνω σε αποσαθρωμένο Αθηναϊκό Σχιστόλιθο

Η περιοχή των Κάτω Πετραλώνων θεμελιώνεται σε εδάφη δυσμενή από γεωτεχνική και εδαφομηχανική άποψη. Το ανώτερο τμήμα της στρωματογραφίας αποτελείται από Τεταρτογενείς αλλουβιακές αποθέσεις σχετικά μικρού πάχους. Κάτω από αυτές απαντάται ο σχηματισμός του Αθηναϊκού Σχιστόλιθου, ο οποίος στα ανώτερα 4 έως 6 μέτρα εμφανίζεται συνήθως έντονα αποσαθρωμένος, με μορφή εδαφοποιημένου μανδύα.

Και τα δύο αυτά στρώματα, οι αλλουβιακές αποθέσεις και ο αποσαθρωμένος μανδύας του σχιστόλιθου, παρουσιάζουν χαμηλές παραμέτρους διατμητικής αντοχής (συνοχή c και γωνία τριβής φ), άρα χαμηλή φέρουσα ικανότητα, ευαισθησία σε καθιζήσεις και κακή ευστάθεια πρανών σε ανυποστήρικτες εκσκαφές. Μια κατακόρυφη, ανυποστήρικτη τομή βάθους 4,00 μέτρων μέσα σε τέτοιους σχηματισμούς, σε επαφή με τα θεμέλια υφιστάμενου κτιρίου, συνιστά εξ ορισμού συνθήκη οριακής ισορροπίας. Ο Ευρωκώδικας 7 (EN 1997-1) απαιτεί ακριβώς τον έλεγχο αυτών των οριακών καταστάσεων, δηλαδή της ευστάθειας του ορύγματος, των εδαφικών μετακινήσεων και των επιπτώσεών τους στις όμορες κατασκευές, με υπολογισμούς βασισμένους σε πραγματικές εδαφικές παραμέτρους από γεωτεχνική έρευνα.

3. Ο Μηχανισμός Αστοχίας: από την πλευρική μετατόπιση στη διαφορική καθίζηση

Η πολυκατοικία της οδού Αλκμήνης 22 ήταν θεμελιωμένη αβαθώς, σε βάθος της τάξης των 1,50 έως 2,00 μέτρων, με μεμονωμένα πέδιλα και όχι με γενική κοιτόστρωση. Η στάθμη θεμελίωσής της βρισκόταν επομένως περίπου 2,00 έως 2,50 μέτρα ψηλότερα από τον πυθμένα της όμορης εκσκαφής των 4,00 μέτρων. Τα πέδιλα της πλευράς προς το όριο εδράζονταν ουσιαστικά στη στέψη ενός ανυποστήρικτου κατακόρυφου πρανούς, φορτίζοντάς το επιπλέον ως επιφόρτιση.

Ο μηχανισμός που οδηγεί στην αστοχία σε τέτοιες συνθήκες είναι γνωστός και καλά τεκμηριωμένος στη διεθνή βιβλιογραφία:

1. Η αφαίρεση της πλευρικής αντιστήριξης του εδάφους προκαλεί πλευρικές μετατοπίσεις (lateral displacements) του μετώπου της εκσκαφής προς το όρυγμα.

2. Οι πλευρικές αυτές μετατοπίσεις μεταφέρονται στη στέψη του πρανούς ως κατακόρυφες καθιζήσεις της επιφάνειας του εδάφους, με μέγιστη τιμή κοντά στο χείλος και φθίνουσα με την απόσταση.

3. Τα μεμονωμένα πέδιλα που βρίσκονται πλησίον της εκσκαφής υφίστανται σημαντικά μεγαλύτερη καθίζηση από τα απομακρυσμένα πέδιλα του ίδιου κτιρίου. Το σύστημα θεμελίωσης υφίσταται δηλαδή διαφορική καθίζηση, τον πλέον επικίνδυνο τύπο εδαφικής μετακίνησης για έναν πλαισιωτό φορέα από οπλισμένο σκυρόδεμα.

4. Η διαφορική καθίζηση επιβάλλει πρόσθετες, μη σχεδιασμένες εντατικές καταστάσεις σε υποστυλώματα, δοκούς και κόμβους, οδηγεί σε ρηγμάτωση, ανακατανομή φορτίων, τοπικές αστοχίες και, τελικώς, σε προοδευτική κατάρρευση.

Με μεμονωμένα πέδιλα, το κτίριο δεν διαθέτει τη δυνατότητα «γεφύρωσης» των εδαφικών μετακινήσεων που θα προσέφερε μια γενική κοιτόστρωση, γεγονός που επιτάχυνε την εξέλιξη του φαινομένου. Προς την ίδια ερμηνεία, δηλαδή αστοχία που εκκίνησε από την όμορη εκσκαφή και το έδαφος θεμελίωσης, συγκλίνουν και οι πρώτες δημόσιες εκτιμήσεις έγκριτων ακαδημαϊκών γεωτεχνικών μηχανικών.

4. Ένα Κτίριο του 1973: Γήρανση, ενανθράκωση και σεισμική ιστορία

Το κτίριο που κατέρρευσε είχε σχεδιαστεί με τον Αντισεισμικό Κανονισμό του 1959, πριν από τα Πρόσθετα Άρθρα του 1984 και φυσικά πριν από τον ΝΕΑΚ και τον ΕΑΚ. Ο σχεδιασμός εκείνης της εποχής δεν προέβλεπε πλαστιμότητα, ικανοτικό σχεδιασμό ή επαρκείς λεπτομέρειες όπλισης κόμβων. Επιπλέον, το κτίριο είχε καταπονηθεί από τους ισχυρούς σεισμούς των Αλκυονίδων (1981) και της Πάρνηθας (7 Σεπτεμβρίου 1999), με πιθανή συσσωρευμένη, μη αποκατασταθείσα βλάβη.

Στα 53 χρόνια ζωής του, το οπλισμένο σκυρόδεμα υπόκειται σε ενανθράκωση, η οποία καταργεί την παθητική προστασία του χάλυβα και επιτρέπει την οξείδωση του οπλισμού, με απομείωση διατομών και αποφλοιώσεις επικάλυψης. Οι σημερινές απαιτήσεις ανθεκτικότητας του ΕΛΟΤ ΕΝ 206 και του ΚΤΣ-2016 δεν υφίσταντο το 1973. Ένα τέτοιο κτίριο διαθέτει μειωμένα περιθώρια ασφαλείας και μηδενική ανοχή σε επιβαλλόμενες εδαφικές μετακινήσεις. Ο ΚΑΝ.ΕΠΕ. παρέχει τη μεθοδολογία αποτίμησης τέτοιων κατασκευών. Ωστόσο, σύμφωνα με τον αρμόδιο αντιδήμαρχο Αθηναίων, δεν υπήρχε έκθεση αυτοψίας ή επικινδυνότητας για κανένα από τα δύο κτίρια.

5. Η πιθανή «χαριστική βολή»

Σύμφωνα με πληροφορίες που θα πρέπει να επιβεβαιωθούν από την επίσημη πραγματογνωμοσύνη, λίγο πριν από την κατάρρευση εκτελέστηκε σκυροδέτηση εντός της εκσκαφής, με απόθεση σημαντικής ποσότητας σκυροδέματος πλησίον του ανυποστήρικτου μετώπου. Εάν επιβεβαιωθεί, η φόρτιση αυτή λειτούργησε ως το τελικό έναυσμα: η πρόσθετη επιφόρτιση και η δόνηση των μηχανημάτων διατάραξαν περαιτέρω ένα πρανές που βρισκόταν ήδη σε οριακή ισορροπία επί δύο μήνες, μέσα σε σαθρούς σχηματισμούς. Στη γεωτεχνική μηχανική, το τελικό έναυσμα σπανίως είναι η αιτία. Η αιτία είναι το σύστημα που αφέθηκε χωρίς άμυνες.

6. Το θεσμικό κενό: Πότε (δεν) απαιτείται Γεωτεχνική Έρευνα και Μελέτη

Σύμφωνα με τον ΕΑΚ 2000, όπως τροποποιήθηκε με την Υ.Α. Δ17α/67/1/ΦΝ275 (ΦΕΚ 1154/Β/12.8.2003), η εκπόνηση Γεωτεχνικής Έρευνας και Μελέτης είναι υποχρεωτική μόνον εφόσον ικανοποιείται τουλάχιστον ένα από τα ακόλουθα κριτήρια:

1. Μέγεθος και γεωμετρία: εμβαδόν κάτοψης θεμελίωσης άνω των 500 τ.μ. ή περισσότεροι από πέντε υπέργειοι όροφοι. Η μεγάλη πλειονότητα των κτιρίων της Ελλάδας μένει εκτός υποχρέωσης.

2. Κατηγορία σπουδαιότητας: κατασκευές Σ3 και Σ4 (σχολεία, νοσοκομεία, πυροσβεστικοί σταθμοί, τηλεπικοινωνιακά κέντρα). Οι συνήθεις κατοικίες κατηγορίας Σ2 εξαιρούνται.

3. Δυσμενείς εδαφικές συνθήκες: έδαφος κατηγορίας Χ ή Δ. Εδώ εντοπίζεται και η λογική αντίφαση του πλαισίου: χωρίς γεωτεχνική έρευνα, ποιος βεβαιώνει ποια είναι η κατηγορία του εδάφους στη στάθμη θεμελίωσης; Η εξαίρεση προϋποθέτει γνώση που μόνο η ίδια η έρευνα μπορεί να δώσει.

4. Απαλλαγή: συνήθη κτίρια Σ1 ή Σ2, με εμβαδόν κάτω των 500 τ.μ., έως πέντε ορόφους, σε εδάφη κατηγορίας Α, Β ή Γ, απαλλάσσονται πλήρως.

Η τέταρτη αυτή πρόβλεψη είναι, κατά την άποψή μου, το νομοθετημένο ρήγμα από το οποίο πέρασε η κατάρρευση της Αλκμήνης 22. Το νέο κτίριο της Αλκμήνης 20 ενέπιπτε ακριβώς στην κατηγορία της απαλλαγής. Χωρίς υποχρεωτική γεωτεχνική έρευνα δεν προσδιορίστηκαν οι πραγματικές εδαφικές παράμετροι, δεν εκπονήθηκε μελέτη προσωρινής αντιστήριξης κατά EN 1997-1 και δεν αξιολογήθηκε η επιρροή της εκσκαφής στο όμορο, γερασμένο και ευάλωτο κτίριο. Σημειώνεται ότι ο Ευρωκώδικας 8 (EN 1998-5) και ο Ευρωκώδικας 7 απαιτούν ρητώς τον έλεγχο των επιπτώσεων εκσκαφών και αντιστηρίξεων στις γειτονικές κατασκευές. Οι Ευρωκώδικες όμως ελέγχουν το «πώς» σχεδιάζεται μια μελέτη. Το «εάν» θα εκπονηθεί καθόλου γεωτεχνική μελέτη το ορίζει, δυστυχώς, το παραπάνω ελλιπές εθνικό πλαίσιο.

Για την πληρότητα της εικόνας, η εξέλιξη των ελληνικών αντισεισμικών κανονισμών συνοψίζεται ως εξής: πρώτος τοπικός κανονισμός το 1928 μετά τον σεισμό της Κορίνθου, πρώτος υποχρεωτικός πανελλαδικός κανονισμός το 1959, Πρόσθετα Άρθρα το 1984 (αποκλειστική εφαρμογή 1985), ΝΕΑΚ το 1992 (αποκλειστική εφαρμογή 1995) με εισαγωγή της πλαστιμότητας, ΕΑΚ 2000 με αναθεώρηση το 2003 και νέο χάρτη ζωνών σεισμικής επικινδυνότητας, και από τον Μάιο του 2014 εφαρμογή του Ευρωκώδικα 8 (EN 1998) με τα Εθνικά Προσαρτήματα.

7. Διδάγματα από τη διεθνή και εγχώρια εμπειρία: τρεις περιπτώσεις μελέτης

Nicoll Highway, Σιγκαπούρη, 20 Απριλίου 2004. Βαθιά αντιστηριζόμενη εκσκαφή για το μετρό (Circle Line) κατέρρευσε μέσα σε μαλακές θαλάσσιες αργίλους, με τέσσερις νεκρούς. Η επίσημη διερεύνηση κατέδειξε υποδιαστασιολόγηση των συνδέσεων των αντηρίδων, εσφαλμένη προσομοίωση της αστράγγιστης συμπεριφοράς της αργίλου και αδράνεια απέναντι στις ενδείξεις των ενόργανων μετρήσεων. Δίδαγμα: ακόμη και αντιστηριγμένη εκσκαφή αστοχεί όταν η γεωτεχνική προσομοίωση είναι λανθασμένη. Πόσο μάλλον μια εκσκαφή χωρίς καμία αντιστήριξη και καμία παρακολούθηση.

Σαγκάη, συγκρότημα Lotus Riverside, 27 Ιουνίου 2009. Δεκατριώροφο κτίριο ανατράπηκε σχεδόν ακέραιο. Από τη μία πλευρά του εκτελείτο εκσκαφή βάθους περίπου 4,6 μέτρων για υπόγειο χώρο στάθμευσης, ενώ από την άλλη είχαν αποτεθεί προϊόντα εκσκαφής σε ύψος έως 10 μέτρων. Η ανισορροπία των πλευρικών ωθήσεων γαιών εκατέρωθεν της θεμελίωσης έθραυσε τους πασσάλους. Δίδαγμα: βάθος εκσκαφής «μόλις» 4 έως 5 μέτρων πλησίον θεμελίωσης αρκεί για ολική κατάρρευση.

Πασαλιμάνι, Πειραιάς, 16 Απριλίου 2024. Τμήμα διώροφου παλαιού κτιρίου επί της οδού Νεωρίων κατέρρευσε κατά τη διάρκεια οικοδομικών εργασιών με άδεια μικρής κλίμακας, με έναν νεκρό 31 ετών και τρεις τραυματίες. Δίδαγμα: επεμβάσεις σε γερασμένα κτίρια χωρίς δομοστατική αποτίμηση σκοτώνουν. Η Αλκμήνης 22 δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Ήταν η επανάληψη ενός γνωστού προτύπου, σε μεγαλύτερη κλίμακα.

8. Συμπεράσματα και προτάσεις

Η κατάρρευση της Αλκμήνης 22 προέκυψε από τη σύγκλιση πέντε παραγόντων: σαθρό γεωτεχνικό υπόβαθρο, ανυποστήρικτη εκσκαφή 4,00 μέτρων σε επαφή με τη μεσοτοιχία, παραμονή του ορύγματος ανοικτού επί δύο μήνες, αβαθής θεμελίωση γερασμένου κτιρίου του 1959 σε μεμονωμένα πέδιλα, και πιθανή πρόσθετη φόρτιση κατά τη σκυροδέτηση. Κανένας από τους παράγοντες αυτούς δεν ήταν απρόβλεπτος. Όλοι ήταν αναγνωρίσιμοι, υπολογίσιμοι και αντιμετωπίσιμοι με τα συνήθη εργαλεία της γεωτεχνικής μηχανικής.

Προτείνονται συνεπώς τα ακόλουθα: Πρώτον, καθιέρωση υποχρεωτικής Γεωτεχνικής Έρευνας και Μελέτης για κάθε νέο κτίριο, ανεξαρτήτως εμβαδού και ορόφων, με κατάργηση της απαλλαγής της Υ.Α. του 2003. Δεύτερον, υποχρεωτική μελέτη προσωρινής αντιστήριξης κατά EN 1997-1 για κάθε εκσκαφή που γειτνιάζει με υφιστάμενες κατασκευές. Τρίτον, καταγραφή της κατάστασης των όμορων κτιρίων πριν από την έναρξη των εργασιών και ενόργανη παρακολούθηση (τοπογραφικοί στόχοι, ρωγμόμετρα, κλισιόμετρα) με προκαθορισμένα όρια συναγερμού. Τέταρτον, θέσπιση μέγιστου επιτρεπόμενου χρόνου παραμονής ανοικτών ανυποστήρικτων ορυγμάτων. Το κόστος των παραπάνω για μια συνήθη οικοδομή είναι αμελητέο σε σχέση με το κόστος μιας κατάρρευσης, και ασήμαντο σε σχέση με μια ανθρώπινη ζωή.

Στα Κάτω Πετράλωνα η τύχη έκανε αυτό που παρέλειψε να κάνει η μελέτη. Την επόμενη φορά, ενδέχεται να μην το κάνει.

* Καθηγητής Δρ. Κώστας Σαχπάζης. Καθηγητής Πολυτεχνικής Σχολής Π.Δ.Μ. (https://mre.uowm.gr/to-tmima/prosopiko-2/prosopiko/dr-sachpazis-konstantinos/). Ειδικότητα: Πολιτικός Μηχανικός και Γεωλόγος. MSc στη Γεωτεχνική Μηχανική, Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών, Πανεπιστήμιο Newcastle, U.K. Διδακτορικό Ε.Μ.Π. Μεταδιδακτορική έρευνα στο Πανεπιστήμιο Newcastle, U.K. Τηλέφωνα: 6936425722 (και Viber) και 6970303559. Email: costas@sachpazis.info και sachpazis@teemail.gr. Η Κωνσταντίνα Σαχπάζη είναι Διπλωματούχος Πολιτικός Μηχανικός M.Eng-υπ. M.Sc., και η Δέσποινα Σαχπάζη είναι Διπλωματούχος Αρχιτέκτων Μηχανικός M.Eng.

Διευκρίνιση:
Το άρθρο εκφράζει αποκλειστικά τις προσωπικές επιστημονικές απόψεις και τεχνικές εκτιμήσεις του συγγραφέα. Το Michanikos Online φιλοξενεί το κείμενο στο πλαίσιο τεχνικού και επιστημονικού διαλόγου, χωρίς να υιοθετεί κατ’ ανάγκη τις απόψεις, τα συμπεράσματα ή τις αξιολογικές κρίσεις που περιλαμβάνονται σε αυτό.

Οι αναφορές στο περιστατικό έχουν ενημερωτικό και τεχνικό χαρακτήρα και δεν συνιστούν απόδοση ευθυνών, πραγματογνωμοσύνη, νομική αξιολόγηση ή επίσημο πόρισμα για τα αίτια του συμβάντος.

---