Της Γραμματής Μπακλατσή, Τοπογράφος Πολεοδόμος Μηχανικός – Κτηματολογική Διαμεσολαβήτρια – baklatsi@yahoo.gr
Τι πρέπει να ελέγχει ο αγοραστής, πότε μπορεί να υπάρξει δικαστική αμφισβήτηση και ποιες θεσμικές εγγυήσεις λείπουν
Η ολοκλήρωση των δασικών χαρτών αποτελεί μια μακρόχρονη διαδικασία που έχει επηρεάσει την ακίνητη περιουσία χιλιάδων πολιτών. Πολλοί ιδιοκτήτες είδαν τις εκτάσεις τους να εμφανίζονται ως δασικές, αναγκάστηκαν να υποβάλουν αντιρρήσεις και περίμεναν επί χρόνια την εξέτασή τους από τις Επιτροπές Εξέτασης Αντιρρήσεων (ΕΠΕΑ).
Για αρκετούς από αυτούς, η θετική απόφαση της ΕΠΕΑ αποτέλεσε το τέλος μιας μεγάλης ταλαιπωρίας και την προσδοκία ότι θα μπορούσαν επιτέλους να αξιοποιήσουν ή να μεταβιβάσουν την περιουσία τους. Η ισχύουσα νομοθεσία διευκολύνει τη σύνταξη συμβολαίου, χωρίς να απαιτείται προηγουμένως η ολοκλήρωση της σχετικής μεταβολής στον δασικό χάρτη, υπό τις προβλεπόμενες νόμιμες προϋποθέσεις. Έτσι αντιμετωπίζεται ένα πραγματικό πρόβλημα που κρατούσε ακίνητα σε εκκρεμότητα.
Την ίδια στιγμή, όμως, υπάρχει και η πλευρά του αγοραστή. Ένας πολίτης που επενδύει τις οικονομίες του σε ένα ακίνητο, στηριζόμενος σε θετική απόφαση της αρμόδιας Επιτροπής, εύλογα πιστεύει ότι το ζήτημα του δασικού χαρακτηρισμού έχει επιλυθεί οριστικά. Μπορεί, ωστόσο, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να προκύψει μεταγενέστερη δικαστική αμφισβήτηση, με συνέπειες για τη δυνατότητα αξιοποίησης και την αξία του ακινήτου. Αν μάλιστα έχει ήδη ανεγείρει οικοδομή, μια μεταγενέστερη αλλαγή του χαρακτηρισμού μπορεί να προκαλέσει, ανάλογα με την περίπτωση, ζητήματα για την οικοδομική άδεια και τη νομιμότητα του κτίσματος, με εμπλοκή της Υπηρεσίας Δόμησης ή και των δικαστηρίων.
Έτσι ανακύπτει ένα κρίσιμο ερώτημα: Πώς μπορεί η Πολιτεία να διευκολύνει τον ιδιοκτήτη που έχει ήδη δικαιωθεί, χωρίς να αφήνει τον καλόπιστο αγοραστή εκτεθειμένο σε μια νέα, πολυετή αβεβαιότητα;
1. Πώς μπορεί να αμφισβητηθεί ο χαρακτηρισμός μετά από θετική απόφαση ΕΠΕΑ;
Οι αποφάσεις των ΕΠΕΑ λαμβάνονται υπόψη για τη συμπλήρωση και τη διόρθωση του δασικού χάρτη. Κατά της πράξης κύρωσης προβλέπεται, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις και προθεσμίες, αίτηση ακύρωσης ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ).
Δεν πρόκειται για δικαίωμα αμφισβήτησης χωρίς χρονικά όρια. Για κάθε ακίνητο έχει σημασία αν έχει εκδοθεί η σχετική πράξη κύρωσης, αν τρέχει η προθεσμία προσβολής της, αν έχει ασκηθεί αίτηση ακύρωσης και αν η σχετική διαδικασία έχει ολοκληρωθεί. Η ακριβής αφετηρία και η λήξη των προθεσμιών πρέπει να εξετάζονται με βάση τη συγκεκριμένη πράξη και τις εφαρμοστέες δικονομικές διατάξεις.
Εάν το ΣτΕ ακυρώσει την πράξη κύρωσης κατά το σχετικό μέρος λόγω νομικής πλημμέλειας, μπορεί να ακολουθήσει νέα διοικητική κρίση. Όταν η πλημμέλεια ανάγεται στη διαδικασία των αντιρρήσεων, προβλέπεται παραπομπή στην αρμόδια ΕΠΕΑ ή, αν αυτή δεν υφίσταται, στο κατά νόμο αρμόδιο όργανο. Το ΣτΕ δεν χαρακτηρίζει αυτομάτως την έκταση δασική· ούτε η άσκηση αίτησης ακύρωσης σημαίνει από μόνη της ότι η θετική απόφαση ήταν εσφαλμένη. Διαφορετικός χαρακτηρισμός μπορεί να προκύψει μόνο ύστερα από την απαιτούμενη νόμιμη διαδικασία.
2. Σε ποιες περιπτώσεις μπορεί το Υπουργείο Περιβάλλοντος να ζητήσει την ακύρωση κυρωμένου δασικού χάρτη;
Η παράγραφος 5 του άρθρου 19 του ν. 3889/2010 προβλέπει ειδική δυνατότητα του Υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας να ασκήσει αίτηση ακύρωσης κατά της πράξης κύρωσης δασικού χάρτη, όταν έχει παραλειφθεί από αυτόν ορισμένη δασική έκταση. Η σχετική εκτίμηση πρέπει να στηρίζεται σε συγκεκριμένα πραγματικά και νομικά στοιχεία και υπόκειται στον δικαστικό έλεγχο.
Για παράδειγμα, μπορεί να προβληθεί ότι μια έκταση δεν αποτυπώθηκε ως δασική λόγω ουσιώδους νομικού ή διαδικαστικού σφάλματος. Η διαφωνία της Διεύθυνσης Δασών με μια θετική απόφαση ΕΠΕΑ δεν αρκεί από μόνη της. Η αίτηση στρέφεται κατά της πράξης κύρωσης, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις και προθεσμίες, και δεν μεταβάλλει αυτομάτως τον χαρακτηρισμό. Για τον αγοραστή σημασία έχει αν υφίσταται συγκεκριμένη δικαστική εκκρεμότητα.
3. Ποιες περιπτώσεις απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή;
Οι ΕΠΕΑ έχουν συμβάλει και στη διόρθωση ουσιαστικών σφαλμάτων των δασικών χαρτών. Για παράδειγμα, παλαιοί αγροί που στο μεταξύ δασώθηκαν μπορεί να είχαν αποτυπωθεί στον χάρτη ως διαχρονικά δασικές εκτάσεις, χωρίς να έχει αναγνωριστεί η παλαιότερη αγροτική τους μορφή. Αντίστοιχα, έχουν ανακύψει ζητήματα εσφαλμένης αποτύπωσης χορτολιβαδικών εκτάσεων. Συνεπώς, μια θετική απόφαση ΕΠΕΑ δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη προβλήματος: η αξιολόγηση πρέπει να στηρίζεται στα στοιχεία της συγκεκριμένης υπόθεσης.
1η περίπτωση: η Διεύθυνση Δασών είχε εισηγηθεί διαφορετικό χαρακτηρισμό. Η ΕΠΕΑ δεν δεσμεύεται να υιοθετήσει την υπηρεσιακή εισήγηση. Η τεκμηριωμένη διαφωνία, ωστόσο, είναι πληροφορία που αξίζει να εξετάσει ο αγοραστής, όχι απόδειξη παρανομίας.
2η περίπτωση: υπάρχει παλαιότερη τελεσίδικη πράξη χαρακτηρισμού. Πρέπει να εξακριβωθεί αν αφορά πράγματι το συγκεκριμένο ακίνητο, αν έχει αντιστοιχιστεί σωστά με τα πραγματικά όριά του και ποια είναι η νομική σχέση της με τα νεότερα στοιχεία. Λάθη στην αντιστοίχιση παλαιών αποφάσεων με τα όρια του ακινήτου μπορεί να δημιουργήσουν φαινομενικές αντιφάσεις.
3η περίπτωση: υπάρχουν διαφορετικές φωτοερμηνείες. Με τη φωτοερμηνεία εξετάζονται παλαιές και νεότερες αεροφωτογραφίες, ώστε να διαπιστωθεί η μορφή της έκτασης σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Οι τεχνικές εκθέσεις ιδιωτών δασολόγων και οι εκτιμήσεις της Δασικής Υπηρεσίας μπορεί να διαφέρουν. Η ΕΠΕΑ οφείλει να συνεκτιμά τα κρίσιμα στοιχεία και να αιτιολογεί την κρίση της. Η αποδοχή μιας τεχνικής άποψης δεν σημαίνει ότι κάθε μεταγενέστερος έλεγχος αποκλείεται.
4η περίπτωση: προβάλλονται συγκεκριμένες πλημμέλειες της αιτιολογίας ή της διαδικασίας, όπως εσφαλμένη εφαρμογή διατάξεων ή παράλειψη συνεκτίμησης κρίσιμου στοιχείου. Η απλή επιστημονική διαφωνία δεν αρκεί από μόνη της για να αποδειχθεί παρανομία.
4. Ποιος είναι ο κίνδυνος για τον καλόπιστο αγοραστή;
Ας υποθέσουμε ότι ο πωλητής προσκομίζει θετική απόφαση ΕΠΕΑ, αναρτημένη στη Διαύγεια με ΑΔΑ, και ότι πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις μεταβίβασης. Ο αγοραστής υπογράφει συμβόλαιο και πληρώνει το συμφωνημένο τίμημα.
Σε ένα ενδεχόμενο —όχι σε μια αναμενόμενη ή αυτόματη εξέλιξη— η μεταγενέστερη πράξη κύρωσης προσβάλλεται εμπρόθεσμα, το ΣτΕ την ακυρώνει κατά το σχετικό μέρος και, μετά τη νόμιμη επανεξέταση, προκύπτει διαφορετικός δασικός χαρακτηρισμός.
Η μεταβολή του δασικού χαρακτηρισμού δεν συνεπάγεται αυτομάτως ακύρωση του συμβολαίου ή ανάκληση τυχόν οικοδομικής άδειας. Μπορεί, όμως, να επηρεάσει σημαντικά τις επιτρεπόμενες χρήσεις, την οικονομική αξία και τη δυνατότητα μελλοντικής αξιοποίησης ή μεταβίβασης του ακινήτου. Εφόσον έχει ήδη ανεγερθεί οικοδομή, ενδέχεται, ανάλογα με τις ειδικές περιστάσεις, να ανακύψουν ζητήματα σχετικά με την ισχύ της οικοδομικής άδειας και τη νομιμότητα του κτίσματος, με πιθανή εμπλοκή της αρμόδιας Υπηρεσίας Δόμησης και των δικαστηρίων.
Ανάλογα με την περιοχή, τους τίτλους και το ειδικό ιδιοκτησιακό καθεστώς, μπορεί να ανακύψει και χωριστό ζήτημα δικαιωμάτων κυριότητας του Δημοσίου. Ο δασικός χαρακτήρας δεν συνεπάγεται αυτομάτως κρατική κυριότητα: πρόκειται για διακριτά νομικά ζητήματα.
5. Πώς μπορεί να προστατευτεί ο αγοραστής;
Η ύπαρξη θετικής απόφασης ΕΠΕΑ και η ανάρτησή της στη Διαύγεια δεν αρκούν, από μόνες τους, για να διασφαλίσουν μια αγοραπωλησία. Με τη συνδρομή δικηγόρου, δασολόγου και μηχανικού, όπου απαιτείται, πρέπει να εξετάζονται ο διοικητικός φάκελος της αντίρρησης, η εισήγηση της Διεύθυνσης Δασών, οι φωτοερμηνείες, οι παλαιότερες πράξεις χαρακτηρισμού, η ακριβής χωρική ταύτιση του ακινήτου και η αιτιολογία της απόφασης.
Εξίσου κρίσιμος είναι ο έλεγχος της πράξης κύρωσης και της τυχόν εκκρεμοδικίας: έχει κυρωθεί το σχετικό τμήμα, έχει παρέλθει η προθεσμία δικαστικής προσβολής και υπάρχει εκκρεμής αίτηση ακύρωσης; Η ολική κύρωση από μόνη της δεν απαντά σε όλα αυτά τα ερωτήματα.
Η πρόσβαση στα διοικητικά έγγραφα διέπεται από το άρθρο 5 του Κώδικα Διοικητικής Διαδικασίας, όπως ισχύει, με τις νόμιμες προϋποθέσεις και εξαιρέσεις. Ο έλεγχος περιορίζει την αβεβαιότητα, αλλά δεν μπορεί να προσφέρει απόλυτη εγγύηση για κάθε μελλοντική εξέλιξη.
6. Μπορούν διαφορετικές ΕΠΕΑ να αποφασίζουν διαφορετικά για παρόμοιες εκτάσεις;
Ναι. Οι Επιτροπές εφαρμόζουν κοινό νομοθετικό πλαίσιο και υπουργικές οδηγίες, όπως την εγκύκλιο 165792/225/19.01.2018 για την ομαδοποίηση και εξέταση αντιρρήσεων. Διαφορετικά πραγματικά δεδομένα, αεροφωτογραφίες ή τεχνικές εκτιμήσεις μπορούν να οδηγήσουν σε διαφορετικές αποφάσεις χωρίς αυτό να αποδεικνύει σφάλμα.
Αν όμως δύο υποθέσεις έχουν πράγματι ουσιαστικά όμοια πραγματικά και νομικά δεδομένα, η διαφορετική αντιμετώπιση εγείρει εύλογο ζήτημα ομοιόμορφης εφαρμογής των κριτηρίων. Η επαρκής αιτιολογία και η διαφάνεια είναι απαραίτητες τόσο για την ίση μεταχείριση των πολιτών όσο και για το κύρος των Επιτροπών.
7. Ποιος ελέγχει τις αποφάσεις των ΕΠΕΑ και υπάρχει δυνατότητα δεύτερης εξέτασης;
Οι ΕΠΕΑ είναι αρμόδια συλλογικά διοικητικά όργανα που κρίνουν τις αντιρρήσεις βάσει του νόμου και των σχετικών οδηγιών. Δεν προβλέπεται γενικός υποχρεωτικός δεύτερος βαθμός διοικητικής επανεξέτασης της ουσιαστικής ορθότητας κάθε απόφασής τους. Η δυνατότητα δικαστικού ελέγχου μέσω προσβολής της κύρωσης αποτελεί σημαντική εγγύηση νομιμότητας, αλλά δεν ισοδυναμεί με πλήρη νέα τεχνική εξέταση κάθε αεροφωτογραφίας και μπορεί να συνεπάγεται χρόνο και κόστος.
Θα άξιζε, επομένως, να εξεταστεί νομοθετικά η δυνατότητα μιας περιορισμένης διοικητικής επανεξέτασης για περιπτώσεις τεκμηριωμένων ουσιωδών σφαλμάτων, όπως στη φωτοερμηνεία, στην εφαρμογή παλαιών πράξεων ή στην οριοθέτηση εκτάσεων. Πρόκειται για ενδεχόμενη θεσμική βελτίωση και όχι για διαδικασία που ισχύει σήμερα. Μια τέτοια δυνατότητα θα έπρεπε να αποτρέπει την ατέρμονη αμφισβήτηση, χωρίς να υποκαθιστά τον δικαστικό έλεγχο, προστατεύοντας τόσο τις δασικές εκτάσεις όσο και τα δικαιώματα των ιδιοκτητών και την ασφάλεια των συναλλαγών.
8. Είναι ασφαλέστερο να περιμένω την ολική κύρωση πριν αγοράσω;
Η ολική κύρωση αποτελεί σημαντικό στάδιο, αλλά δεν εξασφαλίζει από μόνη της ότι δεν μπορεί να υπάρξει δικαστική αμφισβήτηση. Καθοριστικό είναι το στάδιο της συγκεκριμένης πράξης κύρωσης, η παρέλευση των νόμιμων προθεσμιών και η ύπαρξη ή μη εκκρεμούς δικαστικής διαδικασίας. Πριν από την αγορά χρειάζεται συνδυασμένος νομικός και τεχνικός έλεγχος, όχι απλή επίκληση μιας θετικής απόφασης ή μιας ανάρτησης στη Διαύγεια. Ακόμη και τότε, ο έλεγχος του δασικού χαρακτηρισμού δεν υποκαθιστά τον έλεγχο τίτλων, ορίων, πολεοδομικών περιορισμών και τυχόν άλλων εκκρεμοτήτων.
Το ζητούμενο δεν είναι μόνο να μπορεί ο πολίτης να αγοράσει νόμιμα, αλλά να γνωρίζει πόσο ασφαλής είναι ο δασικός χαρακτηρισμός του ακινήτου που αγοράζει και να μη βρίσκεται, χρόνια αργότερα, αντιμέτωπος με μια νέα διοικητική ή δικαστική περιπέτεια.






