Ως Πολιτικοί Μηχανικοί και Γεωλόγοι, με εξειδίκευση στη Γεωτεχνική και Δομοστατική Μηχανική, η ανάλυση αυτού του συμβάντος που συνέβη μετά από τις καταρρακτώδεις βροχές στις 02-02-2026 στο 127ο χλμ της Ιόνιας Οδού (Συκούλα) αναδεικνύει ένα σύνθετο φαινόμενο βαθιάς εδαφικής ολίσθησης, το οποίο υπερβαίνει τα όρια μιας απλής επιφανειακής διάβρωσης.
Φωτογραφία από “ΕΡΤ”
1. Διάγνωση και Τεχνική Περιγραφή του Φαινομένου
Με βάση το οπτικό υλικό και τα γεωλογικά δεδομένα της περιοχής (κυρίως σχηματισμοί Φλύσχη, που είναι χαρακτηριστικοί στην Αιτωλοακαρνανία και την Ήπειρο), διαγιγνώσκω τα εξής:
- Είδος Κατολίσθησης: Πρόκειται για μια περιστροφική ολίσθηση (rotational slide) μεγάλης κλίμακας. Το “ρήγμα” των 200 μέτρων που αναφέρεται είναι στην πραγματικότητα η κύρια στεφάνη (scarp) της κατολίσθησης, όπου το εδαφικό σώμα αποκολλήθηκε από το σταθερό πρανές.
- Μηχανισμός Αστοχίας: Η αστοχία ξεκίνησε από τα υψηλότερα πρανή και εξελίχθηκε προς τα κάτω (retrogressive failure). Η μάζα κινείται πάνω σε μια κυρτή επιφάνεια ολίσθησης.
- Κατάσταση Υφιστάμενων Μέτρων: Στις φωτογραφίες παρατηρούμε ότι το σύστημα εδαφικής ήλωσης (soil nailing) και το πλέγμα συγκράτησης απέτυχαν ολοκληρωτικά. Αυτό υποδηλώνει ότι η επιφάνεια ολίσθησης βρίσκεται σε βάθος μεγαλύτερο από το μήκος των ήλων (καρφιών) που είχαν τοποθετηθεί, παρασύροντας ολόκληρο το “οπλισμένο” τμήμα του εδάφους.
Πηγή: ΕΡΤ
2. Αίτια της Κατολίσθησης
Η κατολίσθηση είναι το αποτέλεσμα συνδυασμού παραγόντων:
- Υδρογεωλογική Καταπόνηση (Κύριο Αίτιο): Οι έντονες βροχοπτώσεις προκάλεσαν κατακόρυφη αύξηση της πίεσης των πόρων (u). Σύμφωνα με την αρχή του Terzaghi, η ενεργός τάση (σ′) μειώνεται (σ′=σ−u), με αποτέλεσμα τη δραματική μείωση της διατμητικής αντοχής του εδάφους.
- Γεωλογική Σύσταση: Ο φλύσχης, όταν κορεστεί, μετατρέπεται από βραχώδες υλικό σε μια αργιλική μάζα με πολύ χαμηλές μηχανικές αντοχές.
- Γεωμετρία Πρανούς: Η εκσκαφή για τη διάνοιξη της οδού αύξησε την κλίση του πρανούς, διαταράσσοντας την αρχική ισορροπία των τάσεων.
- Ανεπάρκεια Αποστράγγισης: Πιθανή έμφραξη ή μη επάρκεια των υφιστάμενων οριζόντιων στραγγιστηριών, που δεν επέτρεψαν την εκτόνωση των υπόγειων υδάτων.
Πηγή: ΕΡΤ
3. Πρόταση Σταθεροποίησης και Αποκατάστασης
Η αποκατάσταση πρέπει να ακολουθήσει τις προδιαγραφές του Ευρωκώδικα 7 (Γεωτεχνικός Σχεδιασμός) και του ΕΑΚ 2000/2003 (για τη σεισμική θωράκιση της λύσης).
Α. Άμεσα Μέτρα (Emergency Measures)
- Αποφόρτιση της Κεφαλής: Απομάκρυνση των εδαφικών όγκων από το πάνω μέρος της κατολίσθησης για να μειωθεί η κινητήρια δύναμη.
- Σφράγιση Ρωγμών: Κάλυψη του “ρήγματος” με πλαστικά φύλλα ή προσωρινό ψεκασμό σκυροδέματος (shotcrete) για να εμποδιστεί η περαιτέρω διείσδυση βρόχινου νερού.
- Τοποθέτηση Οργάνων Παρακολούθησης: Εγκατάσταση κλισιομέτρων και τοπογραφικών στόχων για τον έλεγχο του ρυθμού μετακίνησης.
Πηγή: ΕΡΤ
Β. Μόνιμα Μέτρα Σταθεροποίησης
- Βαθιά Θεμελίωση με Πασσαλότοιχο: Κατασκευή πασσαλοστοιχίας από οπλισμένο σκυρόδεμα (διαμέτρου Φ1.20 έως Φ1.50 m) στη βάση του πρανούς, που θα εδράζεται βαθιά στο σταθερό υπόστρωμα.
- Προεντεταμένα Αγκύρια (Anchors): Τοποθέτηση μόνιμων αγκυρίων μεγάλου μήκους (30-50 μέτρα), τα οποία θα “δέσουν” την ολισθαίνουσα μάζα με τον υγιή βράχο, πίσω από την επιφάνεια ολίσθησης.
- Εκτεταμένο Δίκτυο Αποστράγγισης:
- Κατασκευή βαθιών αποστραγγιστικών τάφρων.
- Διάνοιξη νέων οριζόντιων στραγγιστηριών μεγάλου μήκους για την πτώση του υδροφόρου ορίζοντα.
- Αναβαθμοί (Berms): Επαναδιαμόρφωση του πρανούς με τη δημιουργία βαθμίδων/µπαγγίνων (berms) για τη βελτίωση της ευστάθειας έναντι κυκλικής ολίσθησης.
- Επένδυση με Οπλισμένο Shotcrete: Συγκράτηση της επιφάνειας με ισχυρότερο πλέγμα και εκτοξευόμενο σκυρόδεμα, σύμφωνα με τον ΕΚΩΣ (Ελληνικός Κανονισμός Ωπλισμένου Σκυροδέματος).
Σημείωση: Η κατάσταση είναι εξαιρετικά κρίσιμη (“κρέμεται από μια κλωστή”) διότι οποιαδήποτε νέα έντονη βροχόπτωση μπορεί να ενεργοποιήσει το δεύτερο στάδιο της κατολίσθησης, το οποίο θα “κουκουλώσει” πλήρως το οδόστρωμα. Η μελέτη πρέπει να προβλέπει συντελεστή ασφαλείας FS>1.30 για τις μόνιμες συνθήκες, σύμφωνα με τον EC7.
Πηγή: ΕΡΤ
Προκαταρκτική εκτίμηση των ωθήσεων γαιών που πρέπει να αντέξει ο νέος πασσαλότοιχος.
Η προσέγγιση για τον υπολογισμό των ωθήσεων σε έναν πασσαλότοιχο που καλείται να συγκρατήσει μια ενεργή κατολίσθηση (όπως αυτή στη Συκούλα) διαφέρει ριζικά από τον απλό υπολογισμό ωθήσεων γαιών κατά Rankine ή Coulomb σε ένα σταθερό πρανές.
Εδώ δεν υπολογίζουμε απλώς την “ενεργητική ώθηση”, αλλά την απαιτούμενη δύναμη σταθεροποίησης ώστε να σταματήσει η κίνηση και να εξασφαλιστεί ο επιθυμητός συντελεστής ασφαλείας.
Ακολουθεί η αναλυτική μεθοδολογία υπολογισμού σύμφωνα με τον Ευρωκώδικα 7 και τον ΕΑΚ 2000/2003:
1. Προσδιορισμός Παραμέτρων και Επιφάνειας Ολίσθησης
Πριν από κάθε υπολογισμό, απαιτείται η αναδρομική ανάλυση (Back Analysis).
- Παράμετροι Φλύσχη: Επειδή η κατολίσθηση έχει ήδη συμβεί, η διατμητική αντοχή κατά μήκος της επιφάνειας ολίσθησης έχει πέσει στις υπολειμματικές τιμές (residual values) ϕ′res και c′res≈0.
- Πίεση Πόρων (u): Λόγω των βροχοπτώσεων, θεωρούμε τον φλύσχη πλήρως κορεσμένο. Η πίεση των πόρων είναι ο κρίσιμος παράγοντας που “λιπαίνει” την επιφάνεια ολίσθησης.
Πηγή: ΕΡΤ
2. Υπολογισμός της Ώθησης Κατολίσθησης (Elandslide)
Η ώθηση που θα δεχθεί ο πασσαλότοιχος προκύπτει από τη διαφορά των δυνάμεων που προκαλούν την ολίσθηση και αυτών που την ανθίστανται.
Χρησιμοποιούμε τη μέθοδο των οριακών λωρίδων (π.χ. Morgenstern-Price ή Bishop):
- Κινητήριες Δυνάμεις (S): Το βάρος της εδαφικής μάζας επί το ημίτονο της κλίσης της επιφάνειας ολίσθησης (W⋅sinα).
- Αντιστάσεις (R): Η τριβή κατά μήκος της επιφάνειας ολίσθησης, η οποία μειώνεται από την άνωση των υδάτων:
R= [W⋅cosα−U] ⋅ tanϕ’res.
Η απαιτούμενη δύναμη σταθεροποίησης ανά τρέχον μέτρο (Preq) για να επιτύχουμε έναν στόχο ασφαλείας FStarget = 1.30 (κατά EC7) είναι:
Preq= S⋅FStarget − R
3. Κατανομή των Πιέσεων στον Πασσαλότοιχο
Ο πασσαλότοιχος θα φορτιστεί από την ολισθαίνουσα μάζα. Η κατανομή δεν είναι τριγωνική (όπως στα απλά τοιχία), αλλά συνήθως ορθογωνική ή τραπεζοειδής πάνω από την επιφάνεια ολίσθησης, διότι το έδαφος κινείται ως “σώμα”.
- Πάνω από την επιφάνεια ολίσθησης: Επιβάλλεται η ώθηση Preq.
- Κάτω από την επιφάνεια ολίσθησης: Ο πάσσαλος μεταφέρει τα φορτία στο σταθερό υπόστρωμα. Εδώ αναπτύσσεται η παθητική αντίσταση (Ep) του υγιούς βράχου/εδάφους που θα συγκρατήσει τον πάσσαλο.
4. Σεισμική Φόρτιση (ΕΑΚ 2000 / EC8)
Σύμφωνα με τον ΕΑΚ 2000, πρέπει να προσθέσουμε τη σεισμική συνιστώσα. Χρησιμοποιούμε τη μέθοδο Mononobe-Okabe για τον υπολογισμό της πρόσθετης δυναμικής ώθησης γαιών (ΔEas):
- Συντελεστής οριζόντιας σεισμικής επιτάχυνσης: kh = α ⋅ γ1/r.
- Η συνολική ώθηση σχεδιασμού θα είναι: Etotal = Estatic + ΔEseismic.
5. Έλεγχος Πασσαλότοιχου ως Δομικό Στοιχείο (ΕΚΩΣ / EC2)
Αφού βρούμε το διάγραμμα των πιέσεων, προχωράμε στην επίλυση του πασσάλου ως δοκού επί ελαστικού θεμελίου (μέθοδος p−y curves):
- Υπολογισμός Μεγίστης Ροπής (Mmax): Συνήθως εμφανίζεται λίγα μέτρα κάτω από την επιφάνεια ολίσθησης.
- Υπολογισμός Τέμνουσας (Vmax): Κρίσιμο μέγεθος για τη διαστασιολόγηση του οπλισμού των πασσάλων.
- Αγκύρωση: Αν η ροπή είναι πολύ μεγάλη, απαιτούνται προεντεταμένα αγκύρια στην κεφαλή του πασσαλότοιχου για να μεταφέρουν μέρος της ώθησης βαθύτερα στο πρανές.
Σύνοψη Τεχνικής Εκτίμησης
Για το συγκεκριμένο ρήγμα των 200μ., ο πασσαλότοιχος δεν μπορεί να είναι μεμονωμένος. Απαιτείται:
- Διάμετρος πασσάλων: Τουλάχιστον 1.20m − 1.50m.
- Απόσταση (αξονική): 2D έως 3D (περίπου 3 μέτρα).
- Βάθος πάκτωσης: Πρέπει να φτάσει σε βάθος τουλάχιστον ίσο με το 1.5 – 2.0 φορές το ύψος της ολισθαίνουσας μάζας για να εξασφαλιστεί η στήριξη.
Η κρίσιμη λεπτομέρεια: Λόγω της φύσης του φλύσχη, ο υπολογισμός πρέπει να λάβει υπόψη τη σταδιακή αποσάθρωση του υλικού. Αν δεν γίνει άμεση αποστράγγιση των υδάτων, οι ωθήσεις θα συνεχίσουν να αυξάνονται, υπερβαίνοντας ακόμα και τις προβλέψεις της μελέτης.
Τεχνικές προδιαγραφές των αγκυρίων
Για τη σταθεροποίηση μιας κατολίσθησης τέτοιας κλίμακας, όπου το βάθος της επιφάνειας ολίσθησης είναι μεγάλο, η χρήση μόνιμων προεντεταμένων ενεργών αγκυρίων είναι επιβεβλημένη. Τα αγκύρια αυτά θα λειτουργήσουν συνδυαστικά με τον πασσαλότοιχο (κεφαλόδεσμος) ή με πλάκες έδρασης πάνω στο πρανές.
Ακολουθούν οι τεχνικές προδιαγραφές σύμφωνα με τον Ευρωκώδικα 7 (Μέρος 3: Αγκύρια), το πρότυπο ΕΛΟΤ EN 1537 και τις ελληνικές ΠΤΠ (Πρότυπες Τεχνικές Προδιαγραφές):
1. Γεωμετρικά Χαρακτηριστικά και Σχεδιασμός
- Ελεύθερο Μήκος (Lfree): Πρέπει να εκτείνεται τουλάχιστον 5.0m πέραν της κρίσιμης επιφάνειας ολίσθησης που διαγνώσαμε. Στη συγκεκριμένη περίπτωση της Συκούλας, αναμένουμε ελεύθερα μήκη της τάξης των 20-30 μέτρων.
- Μήκος Πάκτωσης / Ριζώματος (Lbond): Το τμήμα που μεταφέρει το φορτίο στον υγιή σχηματισμό. Για τον φλύσχη, το μήκος αυτό κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 7.0m και 12.0m.
- Γωνία Κλίσης: Συνήθως 15∘ έως 30∘ ως προς το οριζόντιο επίπεδο, ώστε να επιτυγχάνεται η βέλτιστη συνιστώσα κάθετης δύναμης που αυξάνει την τριβή στην επιφάνεια ολίσθησης.
2. Υλικά και Ποιότητα
- Τένοντες (Strands): Χρήση υψηλότατης αντοχής χάλυβα προέντασης, χαμηλής χαλάρωσης (low relaxation), ποιότητας Y1860 S7 (Fpk = 1860 MPa). Ο αριθμός των συρματόσχοινων (π.χ. 4, 6 ή 9 strands) εξαρτάται από το φορτίο σχεδιασμού (Pd).
- Τσιμεντενέματα (Grout):
- Πρωτεύον ένεμα (Piling): Για την πάκτωση, με λόγο Νερού/Τσιμέντου (W/C) ≈0.40−0.45.
- Αντοχή: Η χαρακτηριστική αντοχή του ενέματος πρέπει να είναι τουλάχιστον 30-35 MPa στις 28 ημέρες.
- Κεφαλές Αγκύρωσης: Χαλύβδινες πλάκες έδρασης με σφήνες συγκράτησης, οι οποίες πρέπει να προστατεύονται από ειδικά καλύμματα (caps) γεμισμένα με αντιδιαβρωτικό γράσο.
3. Αντιδιαβρωτική Προστασία (Κρίσιμο Σημείο)
Επειδή τα αγκύρια είναι μόνιμα (διάρκεια ζωής > 50 έτη) και το περιβάλλον του φλύσχη είναι συχνά διαβρωτικό λόγω υπόγειων υδάτων, απαιτείται Διπλή Αντιδιαβρωτική Προστασία (DCP – Double Corrosion Protection):
- Ο χάλυβας περιβάλλεται από προστατευτικό γράσο ή ρητίνη.
- Τοποθετείται εσωτερικός κυματοειδής σωλήνας από πολυαιθυλένιο (PE sheath) που περιβάλλει ολόκληρο το μήκος του αγκυρίου.
- Εξωτερικό τσιμεντένεμα που λειτουργεί ως επιπλέον φραγμός.
4. Διαδικασία Εγκατάστασης (Φάσεις)
- Διάτρηση: Με χρήση ερπυστριοφόρου γεωτρύπανου. Απαιτείται προσωρινή επένδυση (casing) λόγω της χαλαρότητας του εδάφους στη ζώνη της κατολίσθησης.
- Τοποθέτηση: Εισαγωγή του τένοντα με τους αποστάτες (spacers) για να εξασφαλιστεί η επικάλυψη από το ένεμα.
- Ενεμάτωση: Πλήρωση της οπής με τσιμεντένεμα υπό πίεση (συνήθως 5-10 bar για την πάκτωση).
- Προένταση (Stressing): Η πιο κρίσιμη φάση. Γίνεται μετά την παρέλευση 7-14 ημερών (όταν το ένεμα αποκτήσει αντοχή).
5. Δοκιμές Ελέγχου (Σύμφωνα με EN 1537)
Δεν επιτρέπεται η χρήση κανενός αγκυρίου χωρίς έλεγχο:
- Δοκιμές Καταλληλότητας (Suitability Tests): Σε 3 τουλάχιστον αγκύρια, για να επιβεβαιωθεί ότι ο συνδυασμός εδάφους-αγκυρίου αποδίδει το φορτίο σχεδιασμού.
- Δοκιμές Αποδοχής (Acceptance Tests): Στο 100% των αγκυρίων της παραγωγής. Φόρτιση έως το 1.25×Pd (φορτίο σχεδιασμού) και έλεγχος των ελαστικών και πλαστικών παραμορφώσεων.
- Δοκιμές Παρακολούθησης: Εγκατάσταση δυναμοκυψελών (load cells) σε επιλεγμένα αγκύρια για τη συνεχή παρακολούθηση της τάσης τους σε βάθος χρόνου (Monitoring).
Γιατί Προεντεταμένα και όχι Παθητικά (Nails);
Στην κατολίσθηση της Ιονίας Οδού, τα παθητικά βλήματα (soil nails) που υπήρχαν απέτυχαν γιατί “περίμεναν” να κινηθεί το έδαφος για να ενεργοποιηθούν. Τα προεντεταμένα αγκύρια που προτείνουμε επιβάλλουν μια θλιπτική δύναμη στο πρανές από την πρώτη στιγμή, “σφίγγοντας” τα στρώματα του φλύσχη και εμποδίζοντας την έναρξη της ολίσθησης.
Αυτή η λύση, σε συνδυασμό με τον πασσαλότοιχο που συζητήσαμε, είναι η μόνη που εγγυάται ότι η πλαγιά δεν θα ξανακλείσει τον δρόμο.
Σημείωση: Η παραπάνω τεχνική αναφορά αποτελεί μία πρόδρομη τεχνική εκτίμηση και πρόταση, και απαιτείται πλήρη Γεωλογική, Γεωτεχνική, και Στατική Μελέτη για την οριστική μελέτη και για την διαστασιολόγηση και παραμετροποίηση όλων των προαναφερόμενων προτεινόμενων παρεμβάσεων και με χρήση εξειδικευμένων λογισμικών Πεπερασμένων Στοιχείων FEM/FEA.
—————–
Ο Δρ. Κώστας Σαχπάζης είναι Πολιτικός Μηχανικός, Καθηγητής της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας (www.uowm.gr και www.geodomisi.com, email: sachpazis@teemail.gr), η Κωνσταντίνα Σαχπάζη είναι Πολιτικός Μηχανικός, και η Δέσποινα Σαχπάζη είναι Αρχιτέκτων Μηχανικός
