Κ.Σαχπάζης: Η Νέα Ψηφιακή Στρατηγική Αντισεισμικής Θωράκισης: Από τον ΚΑΝ.ΕΠΕ. στον Υποχρεωτικό Έλεγχο Δημοσίων Κτιρίων

Των: Δρ. Κώστα Σαχπάζη, Πολιτικού Μηχανικού, Καθηγητή της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, Κωνσταντίνας Σαχπάζη, Πολιτικού Μηχανικού, και Δέσποινας Σαχπάζη, Αρχιτέκτονος Μηχανικού

____________________  ..  ____________________

Εισαγωγή

Η Ελλάδα, ευρισκόμενη στην πλέον σεισμογενή ζώνη της Ευρώπης, διαθέτει ένα τεράστιο κτιριακό απόθεμα το οποίο στην πλειονότητά του έχει κατασκευαστεί πριν από την εφαρμογή των σύγχρονων αντισεισμικών κανονισμών. Η διαχείριση του εθνικού σεισμικού κινδύνου, ιδιαίτερα για κρίσιμες υποδομές και δημόσια κτίρια (όπως σχολεία, νοσοκομεία, σταθμοί συνάθροισης κοινού), αποτελεί ζήτημα υψίστης ασφάλειας και κρατικής βιωσιμότητας. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια θεμελιώδης και πολυαναμενόμενη μεταστροφή: η μετάβαση από την παραδοσιακή «μετασεισμική αντίδραση και διαχείριση ζημιών» στην «προσεισμική πρόληψη», η οποία πλέον ψηφιοποιείται και θεσμοθετείται αυστηρά. Η παρούσα τεχνική ανάλυση πραγματεύεται τη νέα ψηφιακή στρατηγική αντισεισμικής θωράκισης στην Ελλάδα, εξετάζοντας τη μετάβαση από το αυστηρό κανονιστικό πλαίσιο του ΚΑΝ.ΕΠΕ. στην πρακτική εφαρμογή του υποχρεωτικού πρωτοβάθμιου προσεισμικού ελέγχου μέσω των νέων ψηφιακών οικοσυστημάτων.

Μεθοδολογία

Η σύγχρονη μεθοδολογική προσέγγιση της αντισεισμικής θωράκισης εδράζεται σε τρεις κεντρικούς πυλώνες: το προηγμένο κανονιστικό πλαίσιο, τα διαδραστικά ψηφιακά εργαλεία και τη γεωτεχνική-πολεοδομική συνιστώσα.

1. Το Κανονιστικό Πλαίσιο: ΚΑΝ.ΕΠΕ. και Ευρωκώδικες Το πρωτεύον επιστημονικό εργαλείο αποτίμησης και ανασχεδιασμού υφιστάμενων κατασκευών από οπλισμένο σκυρόδεμα είναι ο Κανονισμός Επεμβάσεων (ΚΑΝ.ΕΠΕ.). Η πλέον πρόσφατη επικαιροποίησή του, η 3η Αναθεώρηση (ΦΕΚ 3197/Β/22.06.2022 – Υ.Α. ΥΠ 449/2022), ενσωματώνει τις νεότερες επιστημονικές εξελίξεις. Ο ΚΑΝ.ΕΠΕ. λειτουργεί απόλυτα εναρμονισμένος με τον Ευρωκώδικα 8 – Μέρος 3 (EN 1998-3). Ορίζει ρητά τις Στάθμες Επιτελεστικότητας (π.χ. Άμεση Χρήση, Προστασία Ζωής, Οιονεί Κατάρρευση) συναρτήσει της πιθανότητας υπέρβασης της σεισμικής δράσης σε βάθος 50ετίας. Η θεμελιώδης εξίσωση ελέγχου αντοχής ή ικανότητας παραμόρφωσης εκφράζεται αλγεβρικά ως:

όπου  είναι η τιμή σχεδιασμού της έντασης της δράσης (ή παραμόρφωσης) και  η αντίστοιχη τιμή σχεδιασμού της ικανότητας του δομικού στοιχείου.

2. Η Ψηφιακή Στρατηγική και ο Υποχρεωτικός Έλεγχος Η τεράστια καινοτομία των τελευταίων ετών θεσμοθετήθηκε στα πλαίσια του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0». Μέσω του έργου «Πρωτοβάθμιος προσεισμικός έλεγχος δημόσιων κτιρίων» (ID 16983 / ΚΥΑ ΥΠ 342/2023), χρηματοδοτείται ο έλεγχος περίπου 21.970 δημοσίων κτιρίων. Το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας (ΤΕΕ), σε άμεση συνεργασία με τον ΟΑΣΠ, ανέπτυξε ένα ψηφιακό Μητρώο Μηχανικών και μια διαδραστική Πλατφόρμα Απογραφής. Η διαδικασία ελέγχου ενσωματώνει μια ψηφιακά δομημένη μέθοδο Ταχείας Οπτικής Αξιολόγησης (Rapid Visual Screening – RVS). Μέσω της πλατφόρμας καταχωρούνται παραμετρικά δεδομένα (έτος κατασκευής, τύπος φέροντος οργανισμού, τρωτότητες όπως “μαλακός όροφος” ή “κοντά υποστυλώματα”, και τοπογραφικές ιδιαιτερότητες). Από τη σκοπιά του προγραμματισμού (software engineering), ο πυρήνας της πλατφόρμας αλγοριθμικά παράγει έναν βαθμονομημένο Δείκτη Προτεραιότητας, ο οποίος κατατάσσει την τρωτότητα του κτιρίου και αποφασίζει αυτόματα εάν απαιτείται μετάβαση σε Δευτεροβάθμιο (προσεγγιστικός υπολογιστικός έλεγχος) ή Τριτοβάθμιο έλεγχο (ενδελεχής στατική επίλυση κατά ΚΑΝ.ΕΠΕ).
3. Γεωτεχνική και Πολεοδομική Διάσταση Ο σεισμικός κίνδυνος ενός δομήματος επηρεάζεται καταλυτικά από την τοπική εδαφική απόκριση. Γεωλογικά ρήγματα και κατηγορίες εδάφους (A έως E, κατά EC8) καθορίζουν τον συντελεστή εδάφους . Η ελαστική φασματική επιτάχυνση αποτελεί κρίσιμη παράμετρο στο αλγοριθμικό μοντέλο αξιολόγησης:

Αντίστοιχα, στο πλαίσιο του πολεοδομικού σχεδιασμού, εργαλεία όπως η Ηλεκτρονική Ταυτότητα Κτιρίου (Ν. 4495/2017) συνδέονται πλέον οργανικά με τα αποτελέσματα αυτών των ελέγχων, συγκροτώντας μια ολιστική βάση δεδομένων εθνικής κλίμακας.

Αποτελέσματα

Η εφαρμογή της προαναφερθείσας μεθοδολογίας μέχρι σήμερα αναδεικνύει εξαιρετικά ενδιαφέροντα δεδομένα και επιστημονικά ευρήματα:

• Στατιστική Κατανομή Τρωτότητας: Επιβεβαιώνεται ότι ένα κρίσιμο ποσοστό των ελεγχόμενων δημοσίων κτιρίων, όντας κατασκευασμένο με παλαιότερους κανονισμούς (πριν τον ΕΑΚ 2000 και τον ΕΚΩΣ 2000), παρουσιάζει αυξημένο δείκτη δυνητικής τρωτότητας. Η συχνότερη αιτία υποβάθμισης της επιτελεστικότητας εντοπίζεται στην ανεπαρκή περίσφιγξη των υποστυλωμάτων και στις ασυνέχειες δυσκαμψίας καθ’ ύψος.
• Ψηφιακή Επιτάχυνση (Digital Acceleration): Μέσω της πλατφόρμας του ΤΕΕ και της ηλεκτρονικής κλήρωσης των πιστοποιημένων ελεγκτών, εξαλείφονται οι καθυστερήσεις της παλαιάς γραφειοκρατίας, δημιουργώντας ένα διαφανές και ταχύτατο σύστημα ανάθεσης και διεκπεραίωσης.
• Δεδομένα Μεγάλης Κλίμακας (Big Data) στον Αντισεισμικό Σχεδιασμό: Η συσσώρευση δομικών δεδομένων επιτρέπει στο κράτος την εκτέλεση χωρικών προσομοιώσεων σεναρίων (scenario-based risk assessments) μέσω συστημάτων GIS. Έτσι, δημιουργούνται δυναμικοί «Χάρτες Τρωτότητας» που διευκολύνουν την ιεράρχηση της κρατικής χρηματοδότησης.
• Δυναμική Ανάλυση στις Επεμβάσεις: Στις περιπτώσεις όπου ο αλγόριθμος υποδεικνύει τριτοβάθμιο έλεγχο, η χρήση μη γραμμικών στατικών αναλύσεων (Pushover analysis) βάσει του ΚΑΝ.ΕΠΕ. έχει αποδείξει πως η στοχευμένη τοποθέτηση ενισχύσεων (π.χ. μανδύες σκυροδέματος, Ινοπλισμένα Πολυμερή – FRPs) μπορεί να αυξήσει δραματικά την ικανότητα πλαστιμότητας της κατασκευής, συγκρατώντας το κόστος σε εξαιρετικά βιώσιμα επίπεδα έναντι της κατεδάφισης και ανέγερσης νέου κτιρίου.

Συζήτηση

Παρά τα αδιαμφισβήτητα πλεονεκτήματα του νέου θεσμικού και ψηφιακού πλαισίου, ανακύπτουν σημαντικές προκλήσεις τις οποίες ο σύγχρονος τεχνικός κόσμος καλείται να διαχειριστεί.

Πρώτον, παρατηρείται δυστοκία στην ταχύτητα υλοποίησης των ελέγχων σε ορισμένες περιφέρειες (όπως αναφέρθηκε πρόσφατα στην Ήπειρο). Το τεράστιο μέγεθος του έργου απαιτεί συνεχή κινητοποίηση του επιστημονικού δυναμικού. Κρίνεται επιτακτική η παροχή περαιτέρω κινήτρων και η διαρκής εκπαίδευση των μηχανικών. Αν η πολιτεία δεν εξασφαλίσει άμεσα τους απαιτούμενους πόρους για τις επεμβάσεις που θα υποδείξουν οι έλεγχοι, τότε η τεράστια αυτή καταγραφική προσπάθεια κινδυνεύει να μείνει αναξιοποίητη.

Δεύτερον, καθίσταται φανερή η στενή σύνδεση με το γεωλογικό / γεωτεχνικό υπόβαθρο. Η τοπική ενίσχυση των σεισμικών κυμάτων λόγω εξειδικευμένων γεωλογικών συνθηκών (site effects) και το φαινόμενο της ρευστοποίησης εδαφών, συχνά υποεκτιμώνται στους ταχείς μακροσκοπικούς ελέγχους. Η διασύνδεση των δεδομένων RVS της πλατφόρμας του ΟΑΣΠ με υπάρχουσες μικροζωνικές μελέτες περιοχών, μέσω σύγχρονων APIs, θα αποτελούσε την ιδανική μετεξέλιξη του συστήματος.

Τρίτον, ως Αρχιτέκτονες και Πολεοδόμοι αντιλαμβανόμαστε την επιτακτική ανάγκη σύζευξης της Αντισεισμικής με την Ενεργειακή Αναβάθμιση. Ενώ προγράμματα προωθούν έντονα τον ΚΕΝΑΚ, η εγκατάσταση βαρέων στοιχείων (π.χ. συστήματα μόνωσης, φωτοβολταϊκά, αντλίες θερμότητας) σε παλαιά κτίρια χωρίς προηγούμενη στατική ενίσχυση ενέχει κινδύνους αύξησης της σεισμικής μάζας , άρα και της τέμνουσας βάσης (). Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση (Holistic Retrofit) που ενοποιεί ΚΑΝ.ΕΠΕ. και ΚΕΝΑΚ αποτελεί τη μόνη επιστημονικά ορθή και πολεοδομικά βιώσιμη λύση.

Συμπεράσματα

Η μετάβαση στην ψηφιακή εποχή για την αντισεισμική προστασία του κτιριακού αποθέματος της χώρας αποτελεί ιστορικό τεχνικό ορόσημο. Η τριλογία της επιτυχίας—Σύγχρονοι Κανονισμοί (ΚΑΝ.ΕΠΕ. 3η Αναθεώρηση / Ευρωκώδικας 8), Στοχευμένη Νομοθεσία (ΚΥΑ ΥΠ 342/2023) και Πρωτοπόρα Ψηφιακά Εργαλεία (Πλατφόρμες ΤΕΕ/ΟΑΣΠ)—οικοδομεί ισχυρές βάσεις για πραγματικά ανθεκτικές πόλεις (resilient cities).

Ο υποχρεωτικός προσεισμικός έλεγχος των δημοσίων κτιρίων δεν είναι απλώς μια γραφειοκρατική καταγραφή. Είναι ένας δυναμικός, τεχνολογικά προηγμένος μηχανισμός ταξινόμησης και ελέγχου του εθνικού σεισμικού κινδύνου. Ως μηχανικοί, επαγγελματίες του τεχνικού κλάδου και ενεργοί πολίτες, έχουμε το χρέος να ενστερνιστούμε πλήρως τη νέα ψηφιακή εργαλειοθήκη, συνδυάζοντας την τεχνογνωσία της γεωτεχνικής, της δομοστατικής, του πολεοδομικού σχεδιασμού και της πληροφορικής. Μόνο μέσα από αυτή τη διεπιστημονική και ψηφιακά επιταχυνόμενη συνέργεια θα μπορέσουμε να εγγυηθούμε την ασφάλεια των υποδομών μας έναντι των αναπόφευκτων μελλοντικών σεισμικών δράσεων.

 

Βιβλιογραφία / Πηγές / Κανονισμοί

• Οργανισμός Αντισεισμικού Σχεδιασμού & Προστασίας (Ο.Α.Σ.Π.). Κανονισμός Επεμβάσεων (ΚΑΝ.ΕΠΕ.) – 3η Αναθεώρηση. ΦΕΚ 3197/Β/22.06.2022 (Υ.Α. ΥΠ 449/2022).
• Εφημερίδα της Κυβερνήσεως / Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας. ΚΥΑ ΥΠ 342/2023, Αναφορικά με τη διαδικασία και μεθοδολογία Πρωτοβάθμιου Προσεισμικού Ελέγχου Δημόσιων Κτιρίων.
• Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας (ΤΕΕ) & Ο.Α.Σ.Π. Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης «Ελλάδα 2.0» – Πρωτοβάθμιος προσεισμικός έλεγχος δημόσιων κτιρίων (ID 16983). Εγχειρίδια πλατφόρμας Μητρώου Ελεγκτών και οδηγίες (Έκδοση 2024).
• Ευρωπαϊκή Επιτροπή Τυποποίησης (CEN). Ευρωκώδικας 8 (EN 1998-3): Αντισεισμικός Σχεδιασμός Κατασκευών – Μέρος 3: Αποτίμηση και Ενίσχυση Κτιρίων (μαζί με τα Ελληνικά Εθνικά Προσαρτήματα).
• ΥΠΕΝ / Ελληνική Νομοθεσία. Νόμος 4495/2017 (ΦΕΚ 167/Α/03.11.2017): Έλεγχος και προστασία του Δομημένου Περιβάλλοντος – Ηλεκτρονική Ταυτότητα Κτιρίου (ΗΤΚ).
• ΕΑΚ 2000 & ΕΚΩΣ 2000. Ελληνικός Αντισεισμικός Κανονισμός & Ελληνικός Κανονισμός Ωπλισμένου Σκυροδέματος (Ιστορικό κανονιστικό πλαίσιο αναφοράς και ελέγχου τρωτότητας υφιστάμενων κτιρίων).

—————–

Ο Δρ. Κώστας Σαχπάζης είναι Πολιτικός Μηχανικός, Καθηγητής της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας (www.uowm.gr και www.geodomisi.com, email: sachpazis@teemail.gr), η Κωνσταντίνα Σαχπάζη είναι Πολιτικός Μηχανικός, και η Δέσποινα Σαχπάζη είναι Αρχιτέκτων Μηχανικός

 

---