Oι ξένοι επισκέπτες στην Αθήνα συχνά εντυπωσιάζονται από την εμφάνιση της πόλης. Μια εκτεταμένη μητρόπολη με άσχημες πολυκατοικίες, δεν έχει ούτε την κλασική χάρη που συνήθως συνδέεται με την αρχαία Αθήνα, ούτε το μπαρόκ μεγαλείο πόλεων όπως η Ρώμη. Λοιπόν, «πώς έφτασε η Αθήνα να έχει τέτοια χάλια;», αναρωτιούνται οι Αθηναίοι αλλά ακόμα και το BBC!
Αρχικά, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η Αθήνα δεν προοριζόταν ποτέ να γίνει η πρωτεύουσα της Ελλάδας, έχοντας παύσει να είναι ένας οικισμός οποιασδήποτε σημασίας για αρκετούς αιώνες. Μάλιστα κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, είχε καταλήξει να είναι ένα κακοτράχαλο χωριό με περίπου 4.000 κατοίκους. Κατά συνέπεια, οι Έλληνες επαναστάτες επέλεξαν την πολυσύχναστη πόλη του Ναυπλίου να είναι η πρωτεύουσα του νέου τους κράτους, γράφει ο Άλεξ Σάκαλης στο βρετανικό μέσο.
Αλλά οι δυτικές δυνάμεις, όπως η Γαλλία και η Βρετανία, που είχαν στηρίξει οικονομικά και στρατιωτικά την Ελλάδα κατά τη διάρκεια του πολέμου, επέμειναν στην Αθήνα ως πρωτεύουσα. Με κίνητρο έναν ρομαντικό ιδεαλισμό για την Αρχαία Ελλάδα, έστειλαν μια ομάδα αρχιτεκτόνων στην Αθήνα με στόχο την αναβίωση του κλασικού ελληνικού αρχιτεκτονικού μοντέλου. Οι σημαντικότεροι από αυτούς ήταν ο Θεόφιλος Χάνσεν, ο Ερνέστος Τσίλλερ και ο Σταμάτης Κλεάνθης.
Τις δεκαετίες που ακολούθησαν, η Αθήνα απομακρύνθηκε σε μεγάλο βαθμό από τις οθωμανικές, φράγκικες και βυζαντινές επιρροές της. Οι μετωπικοί δρόμοι αντικαταστάθηκαν από ορθογώνια δίκτυα, ενώ τα υπάρχοντα κτίρια κατεδαφίστηκαν και αντικαταστάθηκαν από μεγάλα νεοκλασικά κτίρια που προορίζονταν να εκφράζουν τη συνέχεια της αρχαίας Αθήνας σε αρχιτεκτονική μορφή. Η ζωντανή φαντασίωση που η δύση είχε επιβάλει στην Αθήνα δεν είχε καμιά σχέση με την Ελλάδα του 19ου αιώνα. Ωστόσο, οι Έλληνες σταδιακά υιοθετήσουν αυτό το οικιστικό μοντέλο ως δικό τους. Πολύ αφότου οι ξένοι αρχιτέκτονες είχαν επιστρέψει στην πατρίδα τους, συνέχισαν να κατασκευάζουν νεοκλασικά σπίτια, προσθέτοντας συχνά εντελώς δικά τους στοιχεία. Το αποτέλεσμα ήταν ένα μοναδικά «ελληνικό» ύφος νεοκλασικισμού που ήταν αισθητά διαφορετικό από αλλού στην Ευρώπη.
Οι φωτογραφίες από τις αρχές του 20ου αιώνα απεικονίζουν μια όμορφη πόλη με μεγάλες λεωφόρους, μεγάλες πλατείες και ωραία νεοκλασική αρχιτεκτονική που ξεπροβάλλει ανάμεσα στους λόφους της Ακρόπολης και του Λυκαβηττού. Ο πληθυσμός αυξήθηκε στους 120.000 και η Αθήνα άρχιζε να μοιάζει με ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Λοιπόν τι έγινε;
Το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, η Ελλάδα επλήγη από τρεις διαδοχικές καταστροφές: την Μικρασιατική Καταστροφή, την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Απόρροια της πρώτης ήταν η ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών κατά την οποία 1,5 εκατομμύριο Έλληνες πρόσφυγες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την Τουρκία και να εγκατασταθούν στην Ελλάδα. Περίπου το ένα τέταρτο αυτών εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα, αυξάνοντας τον πληθυσμό της πόλης από τους 200.000 ανθρώπους σε περισσότερους από 500.000 μέσα σε λίγους μήνες. Στη συνέχεια, η γερμανική Κατοχή οδήγησε σχεδόν στην πλήρη καταστροφή της ελληνικής βιομηχανίας, της γεωργίας και των υποδομών, ενώ ο εμφύλιος πόλεμος που ακολούθησε άφησε πίσω του τη χώρα πικρά διχασμένη σε πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο. Μέχρι να τελειώσει ο εμφύλιος πόλεμος, η Ελλάδα ήταν σε πολύ κακή κατάσταση.
Στην Αθήνα, οι πρόσφυγες του 1923 ζούσαν ακόμα σε προσωρινά καταλύματα, ενώ η μεσαία τάξη της πόλης, που κατοικούσε παραδοσιακά στα νεοκλασικά αρχοντικά, είχε χρήματα μόλις για να συντηρηθεί αλλά όχι για να συντηρήσει τα κατεστραμμένα σπίτια της. Εν τω μεταξύ, οι Έλληνες της επαρχίας μετοίκησαν στην Αθήνα, προσπαθώντας να ξεφύγουν από τις καταστροφές και τη φτώχεια στην ύπαιθρο. Κατά τη δεκαετία του 1950, περίπου 560.000 εσωτερικοί μετανάστες ήρθαν στην Αθήνα, διπλασιάζοντας τον πληθυσμό της πόλης για άλλη μια φορά.
Το κράτος, το οποίο είχε δαπανήσει τα περισσότερα από τα κεφάλαια του πακέτου Μάρσαλ για την επιβίωση μετά τον εμφύλιο, δεν είχε ούτε τα εργαλεία ούτε τα χρήματα για να χτίσει σπίτια. Η πείνα ήταν ευρέως διαδεδομένη. Η βία, με κίνητρα τόσο από την πολιτική όσο και από την οικονομική ανισότητα, ήταν μεγάλη. Η κατάσταση ήταν απελπιστική. Μια ριζική λύση έπρεπε να βρεθεί.
Όπως σημειώνει το άρθρο του BBC, αυτή η ριζική λύση δεν ήρθε από τα ψηλά, αλλά από τα κάτω. Ήταν η αντιπαροχή – η οποία δεν έχει ακριβή μετάφραση στα αγγλικά, για αυτό ο συγγραφέας την αναφέρει ως έχει κι εξηγεί πως μπορεί να οριστεί ως «αμοιβαία ανταλλαγή». Η αντιπαροχή θα αποτελούσε στο εξής το καθοριστικό χαρακτηριστικό του αστικού τοπίου της Αθήνας. Για να το πει απλά, η αντιπαροχή είναι ο λόγος που η Αθήνα είναι όπως είναι.
Τι σημαίνει αντιπαροχή; Ο Άλεξ Σάκαλης εξηγεί στους Άγγλους ότι είναι όταν ένας εργολάβος έρχεται σε επαφή με τον ιδιοκτήτη ενός σπιτιού και θα του προτείνει να γκρεμίσει το σπίτι του και να οικοδομήσει ένα συγκρότημα διαμερισμάτων στη θέση του, με αντάλλαγμα έναν αριθμό διαμερισμάτων. Αυτό που είναι τόσο απίστευτο για τα αντιπαροχή είναι ότι ξεκίνησε αυθόρμητα από την στεγαστική κρίση στην Αθήνα. «Δεν υπήρχε συγκεκριμένος νόμος που να έλεγε στους ανθρώπους έχετε το δικαίωμα να συνεργαστείτε και να οικοδομήσετε ό,τι θέλετε. Ήταν οι ίδιοι οι άνθρωποι που βρήκαν αυτή τη λύση», λέει στο BBC ο Πάνος Δραγώνας, καθηγητής Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο Πατρών.
Ακόμη πιο απίστευτo είναι δε το γεγονός ότι το κράτος αποδέχθηκε πλήρως τις ενέργειες των πολιτών του, εισάγοντας μόνο μερικούς μικρούς κανονισμούς, όπως τον συντελεστή δόμησης, την απαγόρευση να χτίζει κανείς πάνω σε αρχαιολογικό χώρο και την απαγόρευση επίσης να χτίσει κανείς στην κορυφή των 7 ιστορικών λόφων της Αθήνας. Μάλιστα δεν επιβλήθηκαν φόροι περιουσίας, με αποτέλεσμα το κράτος να μην έχει καθόλου άμεσα έσοδα από τις αντιπαροχές.
Η αντιπαροχή όλα τα προβλήματα της Ελλάδας με τη μία. Εξασφάλιζε μοντέρνα διαμερίσματα τόσο για εκείνους που είχαν ένα παλιό σπίτι όσο και για εκείνους που έψαχναν ένα νέο, δημιουργώντας παράλληλα αρκετά κέρδη για τους εργολάβους ώστε να συνεχίσουν να επενδύουν σε κατασκευές χωρίς κρατικές επιδοτήσεις ή τραπεζικά δάνεια. Επίσης, χιλιάδες άνεργοι Έλληνες βρήκαν δουλειά ως οικοδόμοι, βγάζοντας αρκετά χρήματα για να στείλουν και πίσω στις οικογένειές τους στην επαρχία. Στο μεταξύ, το κράτος θα μπορούσε να εστιάσει τους πόρους του στην οικοδόμηση άλλων τομέων της οικονομίας, όπως οι υποδομές, η γεωργία και ο τουρισμός. Μεταξύ 1950 και 1977, η ελληνική οικονομία αυξήθηκε κατά 7,7% ετησίως (μόνο η Ιαπωνία παρουσίασε υψηλότερη αύξηση του ΑΕΠ). Η οικοδομή ήταν ένας από τους βασικούς παράγοντες αυτής της έκρηξης.
Παράλληλα, κάπως έτσι το σύστημα κατάφερε – με μεγάλη επιτυχία – να μειώσει την πολιτική πόλωση στην Αθήνα. «Υπάρχουν μερικοί που λένε ότι το τέλος του εμφυλίου πολέμου έλαβε χώρα με την αντιπαροχή», λέει ο Πάνος Δραγώνας, «γιατί η αντιπαρόχη ήταν το σύστημα που μεταμόρφωσε την πολωμένη κοινωνία της δεκαετίας του 1940 σε μια ευρεία μεσαία τάξη κι έτσι δεν υπήρχε λόγος για σύγκρουση πια. Αντί για μια πολύ πολωμένη πόλη με ακριβά αστικά τμήματα σε μια περιοχή και φτωχογειτονιές σε μια άλλη περιοχή, αυτό που συνέβη ήταν ότι η ανώτερη μεσαία τάξη και η κατώτερη μεσαία τάξη ζούσαν μαζί στο ίδιο κτίριο. Αυτό δημιούργησε μια κοινωνική και οικονομική ολοκλήρωση που βοήθησε να συγκαλυφθούν οι ταξικές διαιρέσεις της μεταπολεμικής Αθήνας», σημειώνει.
«Η οικοδομική έκρηξη ωφέλησε ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας, όχι μόνο το 1%, αλλά το 95%», προσθέτει η Ιωάννα Θεοχαροπούλου, συγγραφέας του βιβλίου «Builders, Housewives and the Construction of Modern Athens». «Η οικοδομή ενήργησε ως εργαλείο, για αυτούς που έρχονταν στην πόλη από την ύπαιθρο όχι μόνο για να στεγαστούν και για να εξασφαλίσει τα προς το ζην της μια ολόκληρη γενιά, αλλά και για να περάσουν από έναν αγροτικό τρόπο ζωής που ήταν σκληρός σε μια νέα αστική μεσαία τάξη».
Εν ολίγοις, όλοι κερδίζονταν χρήματα, όλοι είχαν σπίτι και ο καθένας ήταν, θεωρητικά, ικανός να ξεφύγει από την άγρια φτώχεια της υπαίθρου και να ξεκινήσει μια νέα ζωή στην πόλη. Η πολυτέλεια της διατήρησης της νεοκλασικής αρχιτεκτονικής απλά δεν εισήλθε ποτέ στην εξίσωση.
Στη συνέχεια άλλοι 680.000 εσωτερικοί μετανάστες έφτασαν στην Αθήνα κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1960, με τον πληθυσμό της πόλης να φτάνει πια τα 2 εκατομμύρια στα μέσα της δεκαετίας του ’70. Σε αυτό το σημείο, η νεοκλασική Αθήνα είχε σχεδόν εξαφανιστεί. Στη θέση της, έβλεπες πια μια «θάλασσα», άσχημων χαμηλών κτισμάτων που εκτεινόταν μέχρι εκεί που μπορούσε να δει το μάτι.
Ήταν εκείνη τη στιγμή που οι Αθηναίοι άρχισαν να αισθάνονται ένοχοι για το τι είχαν κάνει. Η ταχύτητα ανάπτυξης, η έλλειψη διοικητικής εποπτείας και η απουσία αρχιτεκτόνων είχαν συμβάλει στην ad hoc ασχήμια της πόλης. Με το σύστημα της αντιπαροχής οι περισσότερες πολυκατοικίες κατασκευάστηκαν με στόχο τη μεγιστοποίηση των κερδών, χωρίς καμία σκέψη στην αισθητική. Αν φαίνεται πως η Αθήνα δημιουργήθηκε γρήγορα και χωρίς κεντρικό προγραμματισμό, είναι γιατί αυτό πραγματικά συνέβη.
Ως εκ τούτου, το κράτος προσπάθησε να εξιλεώσει την απουσία του από την πολιτική στέγασης. Τα εναπομείνοντα νεοκλασικά κτίρια κρίθηκαν διατηρητέα, κυρίως στην Πλάκα, την πολύχρωμη νεοκλασική συνοικία κάτω από την Ακρόπολη, η οποία μέχρι τώρα απέφυγε την καταστροφή κυρίως λόγω της εγγύτητάς της με τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της πόλης. Το 2006 εισήχθη φόρος περιουσίας ο οποίος κατέστησε οικονομικά μη βιώσιμο το να δίνονται αυτά τα κτίρια για αντιπαροχή. Στο μεταξύ, γα πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία της, ο πληθυσμός της Αθήνας άρχισε να μειώνεται. Σε αυτό το κλίμα, ο κατασκευαστικός κλάδος έβαλε φρένο. Η αντιπαροχή πέθανε – προς το παρόν.
Οι προκλήσεις της σύγχρονης Αθήνας απασχολούν αρχιτέκτονες που θέλουν να δημιουργήσουν ένα μέλλον για την πόλη. Η Αθήνα είναι τόσο υψηλή σε πυκνότητα και τόσο πνιγμένη από τις πολυκατοικίες της, γεγονός που καθιστά τη δημιουργία νέων κτιρίων μια πρόκληση. Οι περισσότεροι πόροι διοχετεύονται για την ανακαίνιση των υπαρχόντων πολυκατοικιών, οι οποίες είναι συχνά σε κακή κατάσταση. Η έλλειψη ευκαιριών για οικοδόμηση ανάγκασε νέους Αθηναίους αρχιτέκτονες να αναθεωρήσουν το ρόλο τους στην πόλη.
Ο Χάρης Μπίσκος είναι μέρος μιας νέας γενιάς αρχιτεκτόνων που καλείται να αντιμετωπίσει την πρόκληση του σχεδιασμού μέλλον της Αθήνας. Για αυτόν, δεν είναι η αρχιτεκτονική αλλά η αστικοποίηση που παρακινεί τους νέους αρχιτέκτονες σήμερα – και για αυτό το βλέπει ως ευκαιρία. «Πώς μπορείς να πάρεις την ιδέα της αντιπαροχής και να την μετατρέψεις σε μια σύγχρονη αντίληψη που να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες προκλήσεις της Αθήνας; Μπορείς να δώσεις μια κενή περιοχή στους ανθρώπους και να πάρεις πίσω έναν δυναμικό δημόσιο χώρο; Γι ‘αυτό και δώσαμε μια στοά με άδεια καταστήματα σε ανθρώπους, και σε ένα ζωντανό μέρος με εργαστήρια και χώρους συγκέντρωσης», λέει.
Συχνά συνεργάζεται με τις τοπικές αρχές, και επισημαίνει ότι οι σύγχρονοι Αθηναίοι είναι πολύ πιο αισθητικά συνειδητοποιημένοι από ό, τι στο παρελθόν. «Το πρόβλημα ήταν η έλλειψη ρύθμισης, όχι η αντιπαροχή», λέει. «Η ιδέα της ανταλλαγής είναι αυτή πάνω στην οποία οι αρχιτέκτονες πρέπει να δουλέψουν. Για μένα αυτό είναι το μέλλον της αρχιτεκτονικής στην Αθήνα», υπογραμμίζει.
Το περπάτημα στην Αθήνα σήμερα είναι ένα περίεργο συναίσθημα. Η θέα του Παρθενώνα, να δεσπόζει πάνω από το απόλυτο το χάος, είναι πραγματικά μια ανάσα, ανεξάρτητα από το πόσες φορές έχει δει κανείς αυτό το θέαμα. Οι γειτονικοί λόφοι αποτελούν το αστικό δάσος στο κέντρο της πόλης, στο οποίο η φύση και η ιστορία τέμνονται με εκπληκτικούς και όμορφους τρόπους. Η Πλάκα, αν και είναι τουριστική, είναι ακόμα όμορφη. Τα τελευταία χρόνια, μια σειρά από καλαίσθητες αποκαταστάσεις και πεζοδρομήσεις έχουν προσθέσει πολύ χαρακτήρα στο κέντρο της πόλης, σημειώνει το BBC. Όμως, όταν αφήνουμε τα ύψη της Ακρόπολης και κατεβαίνουμε στο τσιμέντο της Αθήνας, το συναίσθημα που μένει δεν είναι ανακούφιση για αυτό που σώθηκε, αλλά θλίψη για αυτό που χάθηκε.
