Γεωπολιτική συγκυρία, κλιματική αλλαγή, και τα ενεργειακά της χώρας μας
Σαν κεραυνός εν αιθρία, τα γεγονότα των πρόσφατων ημερών προκαλούν τεράστιες αλλαγές σε παγκόσμιο επίπεδο: οι γεωπολιτικές και οικονομικές ανατροπές και οι καινούργιες αρχές και προτεραιότητες στις σχέσεις τόσο μεταξύ κρατών όσο και στην αντιμετώπιση των ενεργειακών πόρων, μας οδηγούν σε άμεσους νέους προβληματισμούς σχετικά με το ενεργειακό μας παρόν και μέλλον.
Η φάση της «Πράσινης Μετάβασης» ήταν ήδη σε εξέλιξη σε πολλά κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης καθώς και στην χώρα μας.
Όμως τελείως ξαφνικά, στρεφόμαστε πολύ βιαστικά στην άμεση εκμετάλλευση υδρογονανθράκων, στην πραγμάτωση νέων γεωτρήσεων, στην ίδρυση νέων μονάδων επεξεργασίας LNG, και ταυτόχρονα διερευνάται η εγκατάσταση αρθρωτών πυρηνικών αντιδραστήρων στην χώρα μας… Με κύριο στόχο την στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό ενεργειακή επάρκεια και ίσως αυτονομία της χώρας μας, κρίνεται αναγκαίο το να στραφούμε και στην εξόρυξη υδρογονανθράκων στο υπέδαφος μας.
Είναι γνωστό και δεδομένο ότι η καύση πετρελαίου, φυσικού αερίου και άνθρακα, αναγνωρίζονται ως οι κύριες δραστηριότητες που συμμετέχουν στην πρόκληση της κλιματικής αλλαγής, και φυσικά προκαλούν την ρύπανση του περιβάλλοντος.
Με αυτά τα δεδομένα, οι διεθνείς συσκέψεις και αποφάσεις οδήγησαν στην ανάγκη της «πράσινης μετάβασης» και της στροφής προς τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας.
Ας το συνειδητοποιήσουμε επιτέλους: η ανάγκη στροφής στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, δεν είναι μόνον για τον σεβασμό στο περιβάλλον και τον πιθανό περιορισμό στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, αλλά αποτελεί και αδήριτη ανάγκη για την -στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό- ανεξαρτητοποίηση της χώρας από εισαγωγές και εξαρτήσεις από εισαγόμενα καύσιμα (πετρέλαιο, φυσικό αέριο) των οποίων η διαθεσιμότητα και η τιμή εξαρτώνται από ποικίλες διεθνείς συγκυρίες.
Σίγουρα μέχρι να λειτουργούν σε μεγάλο βαθμό οι Α.Π.Ε., έχουμε ανάγκη και από την ηλεκτροπαραγωγή από λιγνίτη, και από την εξόρυξη και εκμετάλλευση των κοιτασμάτων που διαπιστωμένα υπάρχουν στην χώρα μας, ώστε με κάθε τρόπο να διαθέτουμε ενεργειακή αυτονομία όσο είναι δυνατό, μέχρι να αναπτυχθούν στο μέγιστο βαθμό:
α) η εκμετάλλευση των Ανανεώσιμων πηγών Ενέργειας (ήλιος-άνεμος)
β) η αναμόρφωση/ανανέωση του ηλεκτρικού δικτύου ώστε να μπορεί να δέχεται τα ηλεκτρικά φορτία
γ) η «αποθήκευση» ηλεκτρικού σε μεγάλες μπαταρίες, ώστε να καλύπτεται η διακεκομμένη παροχή από τις Α.Π.Ε.
Έτσι, αντί να «πετάμε» ηλεκτρική ενέργεια λόγω αδυναμίας απορρόφησης από το δίκτυο, όχι μόνον θα καλύπτουμε τις ανάγκες, αλλά θα μπορούμε και να εξάγουμε ηλεκτρισμό.
Η πρόσφατη ενεργειακή και οικονομική κρίση, μετά την σοκαριστική «ανακάλυψη» των πολλαπλών ενεργειακών εξαρτήσεων από άλλες χώρες, τόσο ως προς τους αρχικούς πάροχους όσο και ως προς την διανομή, μεταφορά, τελική διάθεση, και όλους τους οικονομικά εμπλεκόμενους, προκάλεσε πολλαπλούς προβληματισμούς. Οι προσπάθειες φυσικά συνεχίστηκαν έκτοτε, και εξελίχθηκαν σύμφωνα με τις χρονικά παράλληλες τεχνολογικές εξελίξεις. Όπως είναι όμως αυτονόητο, επανεμφανίστηκαν στην δημοσιότητα με την οικονομική και κλιματική κρίση. Πάνε αρκετά χρόνια που η Γερμανία με το κλείσιμο των πυρηνικών αντιδραστήρων, σήμερα πλέον σχεδόν υποχρεώνει την χρήση διατάξεων ενεργειακής αυτονομίας σε κάθε νοικοκυριό αν και εφόσον είναι εφικτό, ενθαρρύνουν και επιδοτούν φωτοβολταϊκά σε μπαλκόνια, προσόψεις οικοδομών, εξωτερικά μεγάλων κτιρίων και καλύψεις δημόσιων χώρων, αξιοποιώντας κάθε διαθέσιμη επιφάνεια. Πρόσφατα και η Αγγλία προσφεύγει στα «φωτοβολταϊκά των μπαλκονιών ‘plug-in’» ελεύθερα για χρήση σε συνδυασμό με μπαταρίες, ώστε να ανακουφιστούν τα οικονομικά των νοικοκυριών που επιβαρύνθηκαν από τον πόλεμο. Και φυσικά γίνεται προσπάθεια οι νεότερες γενιές φωτοβολταϊκών να γίνονται και περισσότερο αποδεκτές αισθητικά.
Για πολλές δεκαετίες η πυρηνική ενέργεια ήταν ξορκισμένη. Μετά από τα ατυχήματα του Τσερνόμπιλ, του Θρι Μάιλ Άιλαντ και της Φουκουσίμα, μετά από τις παγκόσμιες αντιδράσεις για την «απόθεση» των πυρηνικών αποβλήτων και τις πιθανότητες ατυχημάτων, πολλοί πυρηνικοί αντιδραστήρες που παρείχαν ενέργεια, κλείστηκαν από πολλά κράτη. Από την συμφωνία του Παρισιού και μετά, άρχισε η στροφή στις εναλλακτικές Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας.
Φυσικά, η στροφή δεν έγινε μόνον και καθαρά για περιβαλλοντικούς λόγους, αλλά οφείλεται -κυρίως- στους πολέμους στην Ουκρανία και την Μέση Ανατολή (Ισραήλ – Η.Π.Α. – Ιράν και συνέπειες στα κράτη του κόλπου) και στην διαπίστωση των εξαρτήσεων από τις γεωπολιτικές ισορροπίες ή την απουσία τους… Όμως οι πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις, με τις συνεπακόλουθες οικονομικές εξελίξεις λόγω των προβλημάτων στην προμήθεια πετρελαίου και φυσικού αερίου, ξαναφέρνουν στην πρώτη γραμμή τις προτάσεις για χρήση πυρηνικής ενέργειας.
Οι πρόσφατες COP28, COP29 και COP30 δέχτηκαν πως το φυσικό αέριο και η πυρηνική ενέργεια είναι «περίπου» φιλικά προς το περιβάλλον! Σαν αποτέλεσμα, σε όλο τον κόσμο αναζωπυρώθηκαν οι συζητήσεις και οι προτάσεις για δημιουργία και/ή επαναλειτουργία πυρηνικών σταθμών, προσφέροντας (σε λειτουργία) καλύτερες τιμές και σταθερή παροχή ενέργειας. Οι σύγχρονοι αντιδραστήρες λέγεται ότι παρέχουν καλύτερη απόδοση των καυσίμων και πολύ μεγαλύτερη ασφάλεια. Η επόμενη γενιά, οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες (SMRs) φαίνεται να προσελκύουν μεγάλο ενδιαφέρον από κυβερνήσεις και επενδυτές…
Όμως ας δούμε πριν προσφύγουμε στην πυρηνική ενέργεια, μία-μία έστω και πολύ περιληπτικά, τις δυνατότητες που μας προφέρονται για εξοικονόμηση και παραγωγή ενέργειας:
Ενεργειακά αποδοτικά κτίρια
Έχοντας υπόψη ότι τα κτίρια καταναλώνουν πάνω από το 40% της αναλισκόμενης ενέργειας, ο ΙΕΑ (Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας) αναφέρει πως αφενός ο μεγάλος χρόνος ζωής των κτιριακών κατασκευών, καθώς και ο σχεδιασμός και ο εξοπλισμός τους, ο τρόπος κατασκευής τους, τα συστήματα θέρμανσης – ψύξης, και το σύνολο των οικιακών συσκευών, καθορίζουν την κατανάλωση ενέργειας για το μέλλον, και χρήζουν άμεσης και ιδιαίτερης σημασίας και ενεργειών.
Προηγμένες τεχνολογίες ανανεώσιμων πηγών ενέργειας
Με την πρόσφατη ανακάλυψη της δυνατότητας ενίσχυσης της απόδοσης των φωτοβολταϊκών κυττάρων, με την επίστρωση τους με μια στρώση περοβσκίτη: (υλικό με δομή κρυστάλλου που λειτουργεί ως πρόσθετος ημιαγωγός, πάνω από την επιφάνεια σιλικόνης του κυττάρου), ώστε η απόδοση τους να υπερβαίνει το μέχρι τώρα όριο του 30%, μας δίνει την δυνατότητα να σκεφτόμαστε ότι εκατομμύρια άνθρωποι θα μπορούν να απεξαρτηθούν από το ηλεκτρικό δίκτυο.
Υδρογόνο
Η παραγωγή Υδρογόνου από ηλεκτρόλυση, η οποία επιτυγχάνεται με τροφοδοσία από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, καθιστούν το υδρογόνο πολύ πιο προσιτό και βιώσιμο. Το «πράσινο» υδρογόνο πια, πρέπει να αποτελεί στόχο επενδύσεων για την παραγωγή της πηγής ενέργειας που κατά την χρήση του, έχει ως παραπροϊόν το καθαρό νερό!
Αποθήκευση ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας
Είναι γνωστό και δεδομένο πως τα Φ/Β και οι Α/Γ δεν προσφέρουν συνεχόμενη παραγωγή ηλεκτρισμού, και γι’ αυτόν τον λόγο η έμφαση ήδη δίδεται στην αποθήκευση της ενέργειας ώστε να χρησιμοποιείται συνεχόμενα ή όποτε χρειάζεται. Κατά συνέπεια, εστιάζουμε στις μεγάλες μπαταρίες δικτύου, στις μπαταρίες κτιρίων, στην αποθήκευση υδρογόνου, στην αντλιοσιοταμίευση, στα υδροηλεκτρικά φράγματα, διατάξεις που ήδη έχουν αποδείξει την αξία των δυνατοτήτων τους σε χρόνους υψηλής ζήτησης ή χαμηλής παραγωγής ενέργειας από Α.Π.Ε.
Κυματική ενέργεια
Οι έντονοι κυματισμοί και τα θαλάσσια ρεύματα μπορούν να παράξουν ηλεκτρική ενέργεια, με υποβρύχιους στροβίλους, πλωτές πλατφόρμες, μετατροπής κυματικής ενέργειας, διατάξεις που μπορούν να εκμεταλλευτούν συνεχώς την δύναμη της κίνησης των του θαλάσσιου νερού, (Ήδη το 2012 στο Εργαστήριο Περιβαλλοντικού Σχεδιασμού Κτιρίων και Οικισμών Δ.Π.Θ., μελετήσαμε την δυνατότητα εκμετάλλευσης του ρεύματος του Ευρίπου με εντυπωσιακά αποτελέσματα στην παραγωγή ηλεκτρισμού από υποβρύχιους στροβίλους).
Τεχνητή νοημοσύνη
Οι δυνατότητες που προσφέρει η ΑΙ, επιτρέπουν την συνεχή καταγραφή και επεξεργασία δεδομένων του ενεργειακού συστήματος και των ενεργειακών πηγών και έχει την δυνατότητα σε πραγματικό χρόνο να καταγράφει την παρεχόμενη ενέργεια είτε από Α.Π.Ε., είτε από συμβατικά, είτε από ιδιώτες, να καταγράφει τις ανάγκες ανά περιοχή, τις δυνατότητες του δικτύου, και να κατανέμει αντίστοιχα την παρεχόμενη ενέργεια. Φυσικά παράλληλα και ταυτόχρονα, μπορεί να επιλέξει τις οικονομικότερες προσφορές παρεχόμενης ενέργειας.
Έξυπνα δίκτυα και συστήματα διαχείρισης ενέργειας
Είναι γνωστό ότι η μεταφορά ενέργειας σε μεγάλες αποστάσεις (π.χ. καλώδια υψηλής τάσης) έχει πάντοτε απώλειες. Κατά συνέπεια πολύ σημαντικό είναι το θέμα της αποκεντρωμένης παραγωγής ενέργειας, ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες και τις δυνατότητες που προσφέρει η κάθε περιοχή.
Σε συνδυασμό με τις εφαρμογές της ΑΙ, οι προηγμένοι αισθητήρες, η επεξεργασία των δεδομένων και η άμεση ανταπόκριση στην ζήτηση (από ένα κτίριο, έως ολόκληρη περιοχή με κτίρια) βελτιώνουν την αξιοπιστία του συστήματος και ενισχύουν την ένταξη των Α.Π.Ε. στο ισχύον σύστημα. Επίσης είναι αυτονόητο ότι αυτά τα συστήματα θα υποστηρίξουν την εξάπλωση και την ομαλή λειτουργία της ηλεκτροκίνησης.
Κάποιοι προβληματισμοί
Σχετικά με την ενεργειακή ένδεια (energy poverty). Πόλεμοι, οικονομική κρίση, και έντονα καιρικά φαινόμενα οφειλόμενα στην κλιματική κρίση, καύσωνες ή παγετοί, χιονοπτώσεις ή καταιγίδες και πλημμύρες, που συνοδεύονται από ακραίες τιμές θερμοκρασιακών μεταβολών, με απότομες και ξαφνικές μάλιστα μεταβολές, και με μεγάλη συχνότητα, και με μεγάλη διάρκεια και σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά και στην χώρα μας, διαπιστώνονται δυστυχώς δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία του πληθυσμού και αύξηση θανάτων είτε λόγω καύσωνα είτε λόγω παγετού.
Τέτοιες καιρικές μεταβολές και συνθήκες φέρνουν στην επιφάνεια τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν πολλά νοικοκυρά στην χώρα μας: Έλλειψη ικανοποιητικής θέρμανσης στους παγετούς και έλλειψη δροσιμού/ψύξης στους καύσωνες το καλοκαίρι. Η αιτία προφανής: η οικονομική αδυναμία ή δυσκολία χρήσης μέσων θέρμανσης ή/και δροσισμού λόγω κόστους. Είναι προφανές ότι πέρα από τα όποια επιδόματα και τις επιχορηγήσεις, αυτό που επείγει και όχι μονάχα για την χώρα μας, είναι η εφαρμογή πηγών ενέργειας οι οποίες και θα αντικαταστήσουν πετρέλαιο, φυσικό αέριο, άνθρακα και θα προσφέρουν ικανοποιητικές συνθήκες άνεσης στους κατοίκους, και δεν θα ρυπαίνουν το περιβάλλον, θα είναι εύκολα προσιτές για τον κόσμο, και φυσικά θα είναι φτηνές, τόσο στην παραγωγή τους, όσο και στην κατανάλωσή τους.
Οι αντιδράσεις που θα προκύψουν από ένα μέρος της κοινωνίας είναι γνωστές: οι ανεμογεννήτριες σκοτώνουν πουλιά, τα φωτοβολταϊκά καλύπτουν περιοχές ερήμων, εδάφους και καλλιεργήσιμης γης που αποτελούν το φυσικό περιβάλλον, τα φράγματα (αντλησιοταμίευση) δημιουργούν προβλήματα σε οικισμούς, οι πυρηνικοί αντιδραστήρες ενέχουν κινδύνους από ατυχήματα, τρομοκρατία, εξάρτηση από ουράνιο, και πρόβλημα εναπόθεσης αποβλήτων. Όμως, κανένας τους δεν δέχεται να ζήσει χωρίς φωτισμό, θέρμανση, δροσισμό, και μετακινήσεις…
Στην χώρα μας όμως, οι αντιδράσεις στην εγκατάσταση των Α.Π.Ε., έχουν πάρει τέτοια δημοσιότητα, ώστε πρόσφατα ο Γερμανικός τύπος (η Γερμανία έχει υπερκορεστεί από φωτοβολταϊκά και ανεμογεννήτριες) προβάλλει τις αντιδράσεις επιχειρηματιών, πολιτικών και πολιτών, και όχι τα οφέλη στις κοινότητες! Προεξοφλούν μάλιστα (εφημ. Handelsblatt) ότι τα υπεράκτια αιολικά πάρκα θα δεχτούν τέτοιο δικαστικό πόλεμο, ώστε τα έργα τουλάχιστον θα καθυστερήσουν για πολλά χρόνια αν όχι να ματαιωθούν…
Ενεργειακό μείγμα και πυρηνικά
Σχετικά με το ενεργειακό μείγμα της χώρας μας, φυσικά και στοχεύουμε και εμείς στην απολιγνιτοποίηση. Οι πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις και η συνεπακόλουθες οικονομικές επιπτώσεις οδηγούν αναγκαστικά σε αναζήτηση ασφαλών λύσεων, και σε προβληματισμούς και καθυστερήσεις στα προγράμματα επενδύσεων και επεκτάσεων των εγκαταστάσεων των Α.Π.Ε. Κατά συνέπεια, διαπιστώνοντας την επαναφορά στο προσκήνιο των πυρηνικών αντιδραστήρων, και μέχρι να εφαρμοστούν λύσεις ανώδυνες για το περιβάλλον και να γενικευτεί η χρήση των Α.Π.Ε. πρέπει τουλάχιστον για λόγους ασφαλείας να παραμένουν σε ετοιμότητα μονάδες λιγνίτη, δικτύου φυσικού αερίου, διυλιστήρια, για την κάλυψη σε φάσεις έκτακτων αναγκών και όχι μόνον. Ένα μεγάλο μέρος της χώρας μας αποτελούν τα νησιά τα οποία αποτελούν και ιδιαίτερους τουριστικούς προορισμούς και τα οποία ηλεκτροδοτούνται από μονάδες που λειτουργούν με πετρέλαιο. Ήδη προγραμματίζονται μονάδες υβριδικές με Α.Π.Ε. που θα τροφοδοτούν τα νησιά με ηλεκτρισμό και θα αφαλατώνουν θαλασσινό νερό για κάλυψη αναγκών, και θα μπορούν να συνδυάζονται με συστήματα αποθήκευσης ηλεκτρισμού (ταμείο Απανθρακοποίησης Νήσων). Παράλληλα, ίσως και με αφορμή τα απομακρυσμένα από την ηπειρωτική χώρα νησιά, γίνονται συζητήσεις και για τους μικρούς αρθρωτούς πυρηνικούς αντιδραστήρες (S.M.R). Όπως προκύπτει από τις κοινωνικές έρευνες που διεξάγαμε κατά την τελευταία 20ετία, η στάση του κοινού ήταν αντίθετη με την εγκατάσταση στην χώρα μας πυρηνικών σταθμών. Όμως οι σύγχρονες γεωπολιτικές ανακατατάξεις, οι πραγματοποιούμενοι και απειλούμενοι περιορισμοί στην διάθεση ορυκτών καυσίμων, έφεραν στο προσκήνιο την πυρηνική ενέργεια: ήδη οι πρόσφατες Cop28, Cop29 και Cop30 κατέληξαν στο να θεωρούν ότι το φυσικό αέριο και η πυρηνική ενέργεια δεν βλάπτουν το περιβάλλον. Επίσης η προβολή των πυρηνικών αντιδραστήρων στα διάφορα μέσα ενημέρωσης, σε συνδυασμό με την ανάγκη κάλυψης ενεργειακών αναγκών, είναι προφανές ότι σταδιακά θα οδηγήσουν σε κάμψη των κοινωνικών αντιδράσεων, σε διεθνή κλίμακα, και φυσικά, δεν πρέπει να παραβλέπουμε το γεγονός ότι και εμείς σε μεγάλο βαθμό περιβαλλόμαστε από χώρες οι οποίες ήδη έχουν εν ενεργεία πυρηνικούς σταθμούς: Ρουμανία, Βουλγαρία, Ιταλία, Τουρκία, Αίγυπτος. Και φαίνεται μάλιστα πως υπάρχει προβληματισμός για συμμετοχή της χώρας μας σε αναβάθμιση του πυρηνικού σταθμού του Κοζλοντούι της Βουλγαρίας, και φυσικά, όπως αποδείχτηκε ακόμη από το Τσερνομπιλ, δεν μπορούμε να θεωρούμε ότι είμαστε μακριά από κινδύνους πυρηνικών ατυχημάτων, όταν σε λίγα χιλιόμετρα από τα σύνορα μας θαλάσσια ή ηπειρωτικά λειτουργούν τέτοιοι σταθμοί.
Πιστεύω όμως ότι πέρα από τις πιθανότητες ατυχήματος, και του προβλήματος της διάθεσης των αποβλήτων, το κύριο θέμα είναι -ή θα έπρεπε να είναι- οι νέες εξαρτήσεις που θα δημιουργηθούν αναγκαστικά τόσο για την κατασκευή και λειτουργία των αντιδραστήρων, όσο και ιδιαίτερα την προμήθεια του ουρανίου…
Άραγε τι μας επιφυλάσσει το αύριο;
Έχουμε ακόμη πολλά να ερευνήσουμε, να ψάξουμε, και να διδαχτούμε από αυτά…
Τέλος, καταλήγοντας, ας εστιάσουμε ταυτόχρονα στους δύο στόχους: η χώρα μας να αποτελέσει ενεργειακό κόμβο για την παροχή ενέργειας στην Ευρώπη, αλλά και ταυτόχρονα να επιδιώκει την μέγιστη ενεργειακή της αυτονομία με ίδια μέσα, τόσο με εκμετάλλευση υδρογοναθράκων, όσο και ιδιαίτερα, με τον ήλιο και τον άνεμο, που τόσο χαρισματικά διαθέτουμε!
Δρ. Πάνος Κοσμόπουλος
Δρ. Αρχιτέκτων Μηχανικός ΕΜΠ, M.Sc. Surrey U.
τ. Καθηγητής Δ.Π.Θ
τ. Διευθυντής Εργαστηρίου Περιβαλλοντικού και Ενεργειακού Σχεδιασμού
Κτιρίων και Οικισμών, ΔΠΘ
