Η εκφοβιστική επιστολή με τις ευθείες απειλές κατά της ζωής της διευθύντριας της Πολεοδομίας Καλαμάτας Σταυρούλας Αγρίου έφερε με τον πιο ακραίο τρόπο στην επιφάνεια μια πολεοδομική εκκρεμότητα που στη Μεσσηνιακή Μάνη μετρά περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες.
Πίσω από την απαράδεκτη επίθεση βρίσκεται μια μακρά αντιπαράθεση για το πού και με ποιους όρους μπορεί να χτίσει κανείς στη Δυτική Μάνη. Μια περιοχή που μετατράπηκε σε περιζήτητο προορισμό για κατοικία και τουριστικές επενδύσεις τα τελευταία χρόνια, χωρίς όμως να αποκτήσει εγκαίρως το πολεοδομικό πλαίσιο που θα έβαζε σαφείς κανόνες στην ανάπτυξή της.
Στη Μάνη, όπου οι τοπικές υποθέσεις παραδοσιακά προκαλούν έντονες αντιπαραθέσεις, η γη και η δόμηση αποτελούν εδώ και χρόνια πεδίο ισχυρών συγκρούσεων. Η ανώνυμη επιστολή προς την κυρία Αγρίου, με χυδαίο υβρεολόγιο και απειλές θανάτου που συνδέονται με τον χειρισμό οικοδομικών υποθέσεων αποτελεί μια πρωτοφανή κλιμάκωση, χωρίς ασφαλώς μια τέτοια ακραία συμπεριφορά να μπορεί να χρεωθεί σε μια ολόκληρη περιοχή.
Ενα Π.Δ. για μια άλλη Μάνη
Η αφετηρία του προβλήματος βρίσκεται στο Προεδρικό Διάταγμα του 1982 για τους λεγόμενους «στάσιμους» οικισμούς. Η ρύθμιση σχεδιάστηκε για μια Μάνη πολύ διαφορετική από τη σημερινή, με μικρά χωριά που έχαναν πληθυσμό και με βασικό ζητούμενο να παραμείνουν οι κάτοικοι στον τόπο τους.
Το Διάταγμα δημιούργησε γύρω από αυτούς τους οικισμούς μια ιδιαίτερα ευνοϊκή δυνατότητα δόμησης. Από συγκεκριμένο σημείο αναφοράς του χωριού χαρασσόταν νοητά ακτίνα 800 μέτρων και τα ακίνητα που βρίσκονταν μέσα σε αυτή μπορούσαν, υπό προϋποθέσεις, να οικοδομηθούν με όρους πολύ ευνοϊκότερους από εκείνους της εκτός σχεδίου δόμησης. Εκεί όπου ο γενικός κανόνας για τις εκτός σχεδίου περιοχές απαιτεί τέσσερα στρέμματα, το ειδικό καθεστώς επέτρεπε την ανέγερση κατοικίας ακόμη και σε ιδιοκτησίες περίπου 500 τ.μ., με δυνατότητα δόμησης έως 400 τ.μ. από 200 τ.μ. που προβλέπουν οι πολεοδομικοί κανόνες για τα τέσσερα στρέμματα.
Ο κύκλος των 800 μέτρων δεν χαρασσόταν με βάση τα πραγματικά όρια του χωριού. Προϋπόθεση ήταν να έχει οριστεί διοικητικά το σημείο που θα λειτουργούσε ως κέντρο του οικισμού και από το οποίο θα υπολογιζόταν η απόσταση. Το σημείο αυτό καθοριζόταν με απόφαση του τότε νομάρχη και ουσιαστικά προσδιόριζε την έκταση που μπορούσε να υπαχθεί στο ευνοϊκό καθεστώς.
Το ίδιο το Διάταγμα έθετε, πάντως, περιορισμούς, εξαιρώντας, μεταξύ άλλων, παραδοσιακούς, παραλιακούς και περιαστικούς οικισμούς, καθώς και περιοχές με έντονο τουριστικό ενδιαφέρον.
Η απόσταση ανάμεσα στη λογική του 1982 και στη σημερινή πραγματικότητα είναι μεγάλη. Σε ορεινούς στάσιμους οικισμούς, όπως η Σαϊδώνα, ο Αγιος Νίκωνας, το Εξωχώρι, η Μηλέα, το Καρυοβούνι και το Νομιτσί το ενδιαφέρον για νέες άδειες είναι περιορισμένο. Η εικόνα αντιστρέφεται σε περιοχές πλησιέστερες στη θάλασσα, όπως το Κοτρώνι, τα Ρίγκλια και το Νεοχώρι, όπου η οικοδομική πίεση είναι πολύ ισχυρότερη.
Οι μελέτες που έμειναν στα χαρτιά
Προσπάθειες για να μπει τάξη στην περιοχή είχαν γίνει από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 με την Ειδική Χωροταξική Μελέτη της Μεσσηνιακής Μάνης και αργότερα με το ΣΧΟΟΑΠ. Μελέτες εκπονήθηκαν, πληρώθηκαν χωρίς τελικά να θεσμοθετηθούν. Στο μεταξύ, όμως, η αγορά ακινήτων αναπτύχθηκε και οι αξίες γης αυξήθηκαν. Μόνο την πενταετία 2021-2025 στις εμπορικές περιοχές της Δυτικής Μάνης υπολογίζεται ότι εκδόθηκαν περί τις 300 οικοδομικές άδειες, πολλές από τις οποίες με περισσότερες από μία κατοικίες.
Σήμερα οι προσδοκίες έχουν μεταφερθεί στο Ειδικό Πολεοδομικό Σχέδιο για τη Μάνη, την Καλαμάτα και τη Μεσσήνη, που καλείται να ρυθμίσει χρήσεις γης, οικιστικές ανάγκες, υποδομές και προστασία του Μεσσηνιακού Κόλπου. Οι καθυστερήσεις, όμως, στην εξέλιξη του σχεδιασμού παρατείνουν το διάστημα κατά το οποίο η περιοχή λειτουργεί χωρίς κανόνες. Η παρατεταμένη πολεοδομική αβεβαιότητα οξύνει τα πνεύματα και φέρνει συχνά απέναντι πολίτες, μηχανικούς και υπαλλήλους των ΥΔΟΜ, οι οποίοι καλούνται να εφαρμόσουν ένα πλαίσιο με κρίσιμες εκκρεμότητες.
Η σύγκρουση για τους δρόμους
Στο ήδη θολό πολεοδομικό τοπίο ήρθε να προστεθεί η νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας για την εκτός σχεδίου δόμηση και την απαίτηση το ακίνητο να διαθέτει πρόσωπο σε νομίμως υφιστάμενο κοινόχρηστο δρόμο.
Καθώς το δίκτυο των αναγνωρισμένων δρόμων δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί, η ΥΔΟΜ βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα κρίσιμο ερώτημα για τις ζώνες των 800 μέτρων: αρκεί η υπαγωγή στο ειδικό καθεστώς του 1982 ή απαιτείται και αναγνωρισμένος κοινόχρηστος δρόμος για να θεωρηθεί ένα ακίνητο οικοδομήσιμο;
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο νομικό. Η οικοδομική ανάπτυξη δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχο σχεδιασμό του οδικού δικτύου (εκκρεμεί το Π.Δ. του ΥΠΕΝ που θα καθορίσει το κοινόχρηστο δίκτυο), με αποτέλεσμα ιδιοκτησίες να εξυπηρετούνται από πολύ στενούς δρόμους ή μέσω γειτονικών ακινήτων, ενώ κατοικίες και περιφράξεις παγιώνουν γραμμές δόμησης σε οδούς πλάτους ακόμη και δύο, τριών ή τεσσάρων μέτρων. Ετσι, περιορίζονται οι δυνατότητες μελλοντικής διαπλάτυνσης και δημιουργίας κοινόχρηστων υποδομών, ενώ σε μια περιοχή με δύσκολο ανάγλυφο και κίνδυνο πυρκαγιών τίθεται και ζήτημα πρόσβασης πυροσβεστικών οχημάτων και ασθενοφόρων.
Στο ίδιο ήδη επιβαρυμένο τοπίο έχουν εντοπιστεί και περιπτώσεις πλαστών ή παράτυπων οικοδομικών αδειών. Σύμφωνα με πληροφορίες, ορισμένες εμφανίζονταν ως άδειες χωρίς να έχουν εκδοθεί μέσω της ψηφιακής πλατφόρμας του ΤΕΕ, ενώ σε άλλες, που είχαν εκδοθεί ηλεκτρονικά, χρησιμοποιήθηκαν πλαστά δικαιολογητικά. Μεταξύ αυτών, βεβαιώσεις όρων δόμησης που αντιστοιχούσαν σε ακίνητα άλλων περιοχών, αλλά και πλαστή βεβαίωση του Δήμου Δυτικής Μάνης με την οποία δρόμος εμφανιζόταν ως δημοτική οδός. Μέσα σε αυτό το σύνθετο τοπίο η ΥΔΟΜ Καλαμάτας απευθύνθηκε στο ΥΠΕΝ ζητώντας σαφείς οδηγίες για την εφαρμογή του παλιού καθεστώτος σε συνδυασμό με τη νεότερη νομολογία.
Το βάρος στο ΥΠΕΝ
Η απειλητική επιστολή που εστάλη πριν από λίγες μέρες στη διευθύντρια της Πολεοδομίας Καλαμάτας έφτασε τη στιγμή που οι θεσμικές απαντήσεις για τη δόμηση στη Δυτική Μάνη παραμένει σε εκκρεμότητα. Ο συντάκτης της συνδέει ευθέως τις απειλές με τις ζώνες των 800 μέτρων, τους δρόμους και την έκδοση οικοδομικών αδειών, επιχειρώντας να ασκήσει πίεση στην υπηρεσία για να αλλάξει στάση.
Το βάρος πέφτει πλέον στην πολιτική ηγεσία του ΥΠΕΝ, καθώς τίθεται και ζήτημα θεσμικής προστασίας των ίδιων των υπαλλήλων των ΥΔΟΜ. Δεν μπορεί κρίσιμα ζητήματα ερμηνείας να παραμένουν ανοιχτά επί χρόνια και η ευθύνη για το αν μια ιδιοκτησία μεγάλης αξίας «χτίζει» ή όχι να καταλήγει αποκλειστικά στην υπογραφή ενός υπηρεσιακού στελέχους. Η Πολιτεία καλείται να ξεκαθαρίσει τους κανόνες και να αναλάβει την ευθύνη των αποφάσεων αντί να αφήνει όσους εφαρμόζουν τον νόμο εκτεθειμένους στις πιέσεις και στις απειλές.
