Της ΓΡΑΜΜΑΤΗΣ ΜΠΑΚΛΑΤΣΗ,

Τοπογράφου – Πολεοδόμου Μηχανικού

baklatsi@yahoo.gr

 

Χιλιάδες κληρονομικά και εξ αδιαιρέτου ακίνητα παραμένουν για χρόνια ανεκμετάλλευτα, όχι επειδή δεν έχουν αξία, αλλά επειδή οι ιδιοκτήτες τους δεν μπορούν να συμφωνήσουν. Σε ένα πατρικό μπορεί να κατοικεί μόνο ένας κληρονόμος, ενώ οι υπόλοιποι δεν έχουν καμία χρήση και συνεχίζουν να πληρώνουν ΕΝΦΙΑ, επισκευές και άλλες υποχρεώσεις. Σε ένα αγροτεμάχιο κάποιος μπορεί να έχει χτίσει σπίτι και να θεωρεί ότι «το σπίτι και το κομμάτι γύρω του είναι δικά του». Άλλος θέλει να πουλήσει, άλλος να νοικιάσει και άλλος να μη γίνει τίποτα.

Όσο το πρόβλημα μένει άλυτο, η περιουσία συχνά απαξιώνεται και περνά στην επόμενη γενιά με περισσότερους συγκυρίους και μικρότερα ποσοστά. Η λύση, όμως, δεν πρέπει να ξεκινά από το δικαστήριο. Πρώτα πρέπει να γνωρίζουμε τι ακριβώς έχουμε, τι επιτρέπεται πολεοδομικά, τι είναι καταχωρισμένο στο Κτηματολόγιο και ποια λύση διατηρεί την αξία του ακινήτου. Γι’ αυτό, πριν από τη διανομή, χρειάζεται τεχνικός και νομικός έλεγχος – και ο μηχανικός πρέπει να μπει από την αρχή στη διαδικασία.1. Τι σημαίνει ότι ένα ακίνητο είναι «εξ αδιαιρέτου»;

Κάθε συγκύριος έχει ιδανικό ποσοστό πάνω σε ολόκληρο το ακίνητο και όχι αυτομάτως ένα συγκεκριμένο φυσικό τμήμα. Αν τρία αδέλφια έχουν από 1/3 σε οικόπεδο 900 τ.μ., αυτό δεν σημαίνει ότι ο καθένας έχει συγκεκριμένα 300 τ.μ. Το ίδιο ισχύει όταν κάποιος χρησιμοποιεί επί χρόνια ένα μέρος του ακινήτου. Η πραγματική χρήση δεν ταυτίζεται από μόνη της με αυτοτελή κυριότητα. Αυτό είναι το πρώτο σημείο που πρέπει να κατανοήσουν οι συγκύριοι, γιατί πολλές οικογενειακές διαφωνίες ξεκινούν από την πεποίθηση ότι «εγώ χρησιμοποιώ αυτό το κομμάτι, άρα είναι δικό μου».

2. Τι γίνεται όταν ένας μένει στο ακίνητο και οι άλλοι μόνο πληρώνουν;

Είναι μία από τις συνηθέστερες αιτίες σύγκρουσης. Ένας συγκύριος μπορεί να κατοικεί στο κοινό σπίτι ή να το χρησιμοποιεί αποκλειστικά, ενώ οι υπόλοιποι δεν απολαμβάνουν το ακίνητο αλλά εξακολουθούν να έχουν φορολογικές και άλλες επιβαρύνσεις. Η κατάσταση αυτή δεν πρέπει να διαιωνίζεται με προφορικές οικογενειακές συνεννοήσεις. Χρειάζεται να εξεταστεί μόνιμη λύση: συμφωνία για τη χρήση, εξαγορά ποσοστών, διανομή, κοινή πώληση ή, αν η συνεννόηση αποτύχει, δικαστική διανομή. Το ζητούμενο είναι το ακίνητο να πάψει να αποτελεί μόνιμη πηγή εξόδων και σύγκρουσης.

3. Τι αλλάζει με το νέο κληρονομικό δίκαιο για τα ακίνητα;

Για τον ιδιοκτήτη, οι βασικές αλλαγές μπορούν να συνοψιστούν σε τρία πρακτικά σημεία:

• Περιορίζεται ο κατακερματισμός της περιουσίας. Η νέα κατεύθυνση του κληρονομικού δικαίου επιχειρεί να περιορίσει τη δημιουργία συνεχώς μικρότερων εξ αδιαιρέτου ποσοστών που συχνά αφήνουν ένα ακίνητο ανενεργό και δύσκολο να αξιοποιηθεί.
• Η νόμιμη μοίρα αποκτά διαφορετική πρακτική αντιμετώπιση. Με τις νέες ρυθμίσεις ενισχύεται η χρηματική ικανοποίηση του δικαιούχου αντί της υποχρεωτικής δημιουργίας νέας συγκυριότητας στο ίδιο ακίνητο, όπου συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις. Αυτό μπορεί να μειώσει περιπτώσεις στις οποίες ένα ακίνητο καταλήγει σε πολλούς συγκυρίους μόνο και μόνο λόγω της κληρονομικής διαδοχής.
• Η πραγματική αξία και η δυνατότητα αξιοποίησης αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε ότι δύο κληρονόμοι δικαιούνται από ένα ποσοστό. Πρέπει να γνωρίζουμε τι αξίζει το ακίνητο, αν μπορεί να διαιρεθεί, αν η διαίρεση δημιουργεί μη οικοδομήσιμα τμήματα και αν υπάρχει πρακτικότερος τρόπος οικονομικής εξίσωσης.

4. Γιατί πρέπει να πάμε πρώτα στον μηχανικό;

Πριν οι συγκύριοι αρχίσουν να μοιράζουν το ακίνητο «με το μάτι», χρειάζεται τεχνικός έλεγχος. Ο μηχανικός θα ελέγξει το πραγματικό εμβαδόν και τα όρια, τη συμφωνία τίτλων και υφιστάμενης κατάστασης, το Κτηματολόγιο, την οικοδομική άδεια, τυχόν αυθαίρετα, την αρτιότητα και οικοδομησιμότητα, την πρόσβαση σε κοινόχρηστο δρόμο και τους πολεοδομικούς περιορισμούς. Σε γήπεδα εκτός σχεδίου μπορεί να χρειαστεί επιπλέον έλεγχος χρήσεων γης, δασικού χαρακτήρα, αρχαιολογίας ή άλλων δεσμεύσεων που επηρεάζουν την αξιοποίηση.

Κυρίως, όμως, ο μηχανικός πρέπει να απαντήσει αν το ακίνητο μπορεί πράγματι να διανεμηθεί και με ποιον τρόπο. Δεν αρκεί μια απλή αποτύπωση. Χρειάζονται εναλλακτικά σενάρια: τι τμήματα μπορούν να δημιουργηθούν, αν παραμένουν άρτια και οικοδομήσιμα, ποια κτίσματα αντιστοιχούν σε κάθε τμήμα και αν η διαίρεση μειώνει υπερβολικά την αξία. Μια διανομή μπορεί να φαίνεται δίκαιη στα τετραγωνικά και να είναι εντελώς άνιση στην πράξη.

Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη αξία της τεχνικής έκθεσης. Μπορεί να αποτελέσει τη βάση μιας εξωδικαστικής συμφωνίας, επειδή οι ιδιοκτήτες συζητούν πλέον πάνω σε πραγματικά δεδομένα. Αν η υπόθεση φτάσει στο δικαστήριο, η τεχνική τεκμηρίωση γίνεται συχνά ο πυρήνας της δίκης: δείχνει αν η αυτούσια διανομή είναι εφικτή, νόμιμη και οικονομικά λογική. Η επιμελής προετοιμασία του τεχνικού φακέλου μπορεί επομένως να επηρεάσει ουσιωδώς το αποτέλεσμα.

5. Μπορούμε να λύσουμε το πρόβλημα χωρίς δικαστήριο;

Ναι, και αυτό πρέπει να επιδιώκεται πρώτο. Με σαφή τεχνική εικόνα οι συγκύριοι μπορούν να συζητήσουν πάνω σε συγκεκριμένες επιλογές. Ανάλογα με το ακίνητο, μπορεί να εξεταστεί αυτούσια διανομή, εξαγορά των ποσοστών από έναν συγκύριο, οικονομική εξίσωση ή κοινή πώληση και διανομή του τιμήματος. Σε κληρονομιά με περισσότερα ακίνητα μπορεί να είναι προτιμότερο κάθε κληρονόμος να λάβει διαφορετικό ακίνητο, με εξίσωση αξιών, αντί όλοι να αποκτήσουν μικρά ποσοστά σε όλα. Η εξωδικαστική λύση είναι συνήθως ταχύτερη και οικονομικότερη και, κυρίως, επιτρέπει στους ιδιοκτήτες να ελέγξουν οι ίδιοι το αποτέλεσμα.

6. Μπορεί να γίνει κάθετη ιδιοκτησία σε εξ αδιαιρέτου ακίνητο εκτός σχεδίου;

Η κάθετη ιδιοκτησία δεν είναι γενικά μια ελεύθερη λύση για να χωρίσουμε ένα αδόμητο γήπεδο εκτός σχεδίου. Υπάρχει, όμως, ειδικό καθεστώς για ορισμένες περιπτώσεις εκτός σχεδίου γηπέδων όπου έχουν ήδη ανεγερθεί έως τις 28 Ιουλίου 2011 κτίσματα, νόμιμα ή αυθαίρετα που μπορούν να υπαχθούν στις σχετικές διατάξεις. Πρόκειται για καταστάσεις που συναντάμε συχνά στην πράξη: συγκύριοι έχουν χτίσει κατοικίες σε διαφορετικά σημεία του ίδιου γηπέδου και θεωρούν επί χρόνια ότι «ο καθένας έχει το σπίτι και το κομμάτι του».

Εκεί δεν αρκεί να πούμε απλώς «θα κάνουμε κάθετη». Πρέπει να ελεγχθούν ο χρόνος κατασκευής, η νομιμότητα ή η δυνατότητα υπαγωγής των αυθαιρέτων, οι τίτλοι, τα ποσοστά, η θέση των κτισμάτων και όλες οι ειδικές προϋποθέσεις που απαιτεί ο νόμος. Είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου ο μηχανικός και ο νομικός πρέπει να συνεργαστούν πριν δοθεί οποιαδήποτε υπόσχεση στους ιδιοκτήτες.

7. Αν κάποιος έχτισε «το δικό του σπίτι» στο εξ αδιαιρέτου, του ανήκει;

Όχι αυτομάτως. Αν δεν υπάρχει νόμιμος διαχωρισμός ή σύσταση αυτοτελούς ιδιοκτησίας, το γεγονός ότι ένας συγκύριος έχτισε και χρησιμοποιεί κτίσμα σε συγκεκριμένο σημείο δεν σημαίνει από μόνο του ότι το αντίστοιχο τμήμα της γης έχει γίνει αποκλειστικά δικό του. Χρειάζεται έλεγχος τίτλων, αδειών, τυχόν συστάσεων, πολεοδομικής κατάστασης και πραγματικής θέσης των κτισμάτων. Το ίδιο ισχύει και για αυθαίρετες κατασκευές: η τακτοποίησή τους, όπου επιτρέπεται, αντιμετωπίζει το πολεοδομικό ζήτημα, αλλά δεν πρέπει να συγχέεται με τη δημιουργία αυτοτελούς εμπράγματου δικαιώματος.

8. Ένα οικόπεδο χωρίζεται πάντα σύμφωνα με τα ποσοστά;

Όχι. Αν τρεις συγκύριοι έχουν από 1/3 σε οικόπεδο 1.200 τ.μ., δεν σημαίνει ότι μπορούν να δημιουργηθούν τρία αυτοτελή οικόπεδα των 400 τ.μ. Αν οι ισχύοντες όροι απαιτούν μεγαλύτερο ελάχιστο εμβαδόν ή συγκεκριμένο πρόσωπο σε δρόμο, τα νέα τμήματα μπορεί να μην είναι άρτια ή οικοδομήσιμα. Μια αριθμητικά ίση διανομή μπορεί επομένως να είναι πολεοδομικά αδύνατη ή οικονομικά επιζήμια. Μπορεί ακόμη το ένα τμήμα να περιλαμβάνει το κτίσμα και την καλύτερη πρόσβαση και το άλλο να έχει σαφώς μικρότερη αξία. Γι’ αυτό η ισότητα δεν μετριέται μόνο σε τετραγωνικά μέτρα αλλά και σε πραγματική αξία και δυνατότητα αξιοποίησης.

9. Τι γίνεται όταν οι συγκύριοι δεν συμφωνούν με καμία λύση;

Όταν εξαντληθεί η προσπάθεια συνεννόησης, κάθε συγκύριος μπορεί, υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, να ζητήσει δικαστική διανομή. Το δικαστήριο εξετάζει αν είναι δυνατή η αυτούσια διανομή χωρίς ουσιώδη μείωση της αξίας. Αν το ακίνητο δεν μπορεί να διαιρεθεί νόμιμα ή η διαίρεση είναι ασύμφορη, μπορεί να οδηγηθεί σε πλειστηριασμό και το τίμημα να διανεμηθεί σύμφωνα με τα ποσοστά. Γι’ αυτό η αγωγή διανομής είναι η λύση όταν η συμφωνία αποδεικνύεται αδύνατη, όχι η πρώτη κίνηση.

Η δικαστική οδός δεν πρέπει να ξεκινά με έναν ελλιπή φάκελο. Αν ο ιδιοκτήτης προσέρχεται χωρίς πρόσφατο τοπογραφικό, χωρίς σαφή εικόνα για την οικοδομησιμότητα ή χωρίς τεχνική πρόταση, υπάρχει κίνδυνος η συζήτηση να γίνεται πάνω σε υποθέσεις. Αντίθετα, ένας οργανωμένος τεχνικός φάκελος βοηθά και τον δικηγόρο να διατυπώσει σωστά το αίτημα και το δικαστήριο να έχει σαφέστερη εικόνα των πραγματικών δυνατοτήτων του ακινήτου.

10. Δεν δήλωσα το ποσοστό μου στο Κτηματολόγιο. Τι κάνω σήμερα;

Η δήλωση στο Κτηματολόγιο δεν δημιουργεί την κυριότητα. Καταχωρίζει δικαίωμα που πρέπει να προκύπτει από τίτλο, κληρονομική διαδοχή ή άλλη νόμιμη αιτία. Γι’ αυτό πρώτα ελέγχουμε ποιο δικαίωμα έχουμε και τι εμφανίζεται σήμερα στο κτηματολογικό φύλλο. Σε περιοχή όπου λειτουργεί ήδη Κτηματολόγιο, αν το ακίνητο ή το ποσοστό δεν έχει καταχωριστεί και εμφανίζεται ως «Αγνώστου Ιδιοκτήτη», δεν αντιμετωπίζουμε το θέμα ως μια απλή εκπρόθεσμη δήλωση. Χρειάζονται οι προβλεπόμενες ενέργειες διόρθωσης της αρχικής εγγραφής, διοικητικές ή δικαστικές ανάλογα με την περίπτωση.

Μάλιστα, για ορισμένες περιπτώσεις «Αγνώστου Ιδιοκτήτη» με νόμιμο τίτλο έχει απλοποιηθεί η εξωδικαστική διόρθωση μέσω της διαδικασίας προδήλου σφάλματος. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλες οι υποθέσεις είναι ίδιες. Στα κληρονομικά ακίνητα μπορεί να έχει καταχωριστεί το ποσοστό ενός κληρονόμου και να λείπει το ποσοστό άλλου ή να υπάρχει πρόβλημα στον εντοπισμό και στα όρια. Χρειάζεται έλεγχος του ΚΑΕΚ, των τίτλων και των κληρονομικών εγγράφων και, όταν υπάρχει γεωμετρικό ζήτημα, τεχνικός έλεγχος από μηχανικό. Αν η περιοχή δεν έχει ακόμη περάσει σε λειτουργία Κτηματολογίου, ελέγχουμε το συγκεκριμένο στάδιο της κτηματογράφησης και τις διαθέσιμες ενέργειες. Δεν βασιζόμαστε σε παλιές γενικές οδηγίες.

11. Υπάρχει κίνδυνος ένα αδήλωτο κληρονομικό δικαίωμα να χαθεί;

Το θέμα δεν πρέπει να αφήνεται για αργότερα. Τα δικαιώματα που δεν δηλώθηκαν κατά την κτηματογράφηση μπορεί να εμφανίζονται ως «Αγνώστου Ιδιοκτήτη» και η διόρθωσή τους συνδέεται με τις διαδικασίες και τις προθεσμίες των αρχικών εγγραφών. Όταν οι αρχικές εγγραφές οριστικοποιηθούν, οι συνέπειες γίνονται πολύ σοβαρότερες. Γι’ αυτό ο κληρονόμος που γνωρίζει ότι έχει ποσοστό αλλά δεν το βλέπει σωστά στο Κτηματολόγιο πρέπει να κινηθεί άμεσα, με έλεγχο από δικηγόρο και, όπου υπάρχει τεχνικό ή γεωμετρικό ζήτημα, από μηχανικό.

12. Ποια είναι τελικά η σωστή σειρά ενεργειών;

Πρώτα συγκεντρώνουμε τίτλους, κληρονομικά έγγραφα, οικοδομικές άδειες και στοιχεία Κτηματολογίου. Δεύτερον, αναθέτουμε στον μηχανικό πλήρη τεχνικό έλεγχο και, όπου χρειάζεται, τεκμηριωμένη πρόταση διανομής. Τρίτον, με τη συνεργασία δικηγόρου και συμβολαιογράφου επιχειρούμε εξωδικαστική συμφωνία. Μόνο όταν αυτή αποτύχει εξετάζουμε την αγωγή διανομής.

Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να «χωρίσουμε» ένα ακίνητο. Είναι να σταματήσει μια περιουσία να παραμένει παγωμένη, να επιβαρύνει ανθρώπους που δεν τη χρησιμοποιούν και να περνά από γενιά σε γενιά με όλο και περισσότερα ποσοστά. Η σωστή σειρά είναι απλή: πρώτα ελέγχουμε, μετά προτείνουμε, επιχειρούμε συμφωνία και μόνο αν αυτή αποτύχει οδηγούμαστε στο δικαστήριο. Όσο νωρίτερα υπάρχει καθαρή τεχνική και νομική εικόνα, τόσο περισσότερες είναι οι πιθανότητες να διατηρηθεί η αξία του ακινήτου και να μπορέσει επιτέλους να αξιοποιηθεί.

Σημείωση: Το άρθρο είναι ενημερωτικό και δεν υποκαθιστά εξατομικευμένο νομικό, συμβολαιογραφικό ή τεχνικό έλεγχο.

---