Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος: Εκπτώσεις και συμβιβασμοί
Του Δρ. Πάνου Κοσμόπουλου*
Η παγκόσμια κοινότητα βιώνει σήμερα μια περίοδο καταιγιστικών αλλαγών. Γεωπολιτικές ανατροπές, οικονομικές κρίσεις και η κλιματική απειλή επανακαθορίζουν τις προτεραιότητες των κρατών, μετατρέποντας την ενέργεια από τεχνικό ζήτημα σε κορυφαία εθνική αναγκαιότητα. Η Ελλάδα, όπως και η υπόλοιπη Ευρώπη, καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στις περιβαλλοντικές δεσμεύσεις της «Πράσινης Μετάβασης» και την επιτακτική ανάγκη για ενεργειακή ασφάλεια.
Η πρόσφατη ενεργειακή και οικονομική κρίση, μετά την σοκαριστική «ανακάλυψη» των πολλαπλών ενεργειακών εξαρτήσεων από άλλες χώρες, τόσο ως προς τους αρχικούς πάροχους όσο και ως προς την διανομή, μεταφορά, τελική διάθεση, και όλους τους οικονομικά εμπλεκόμενους, προκάλεσε πολλαπλούς προβληματισμούς. Πάνε αρκετά χρόνια που η Γερμανία με το κλείσιμο των πυρηνικών αντιδραστήρων, σήμερα πλέον σχεδόν υποχρεώνει την χρήση διατάξεων ενεργειακής αυτονομίας σε κάθε νοικοκυριό αν και εφόσον είναι εφικτό, ενθαρρύνουν και επιδοτούν φωτοβολταϊκά σε μπαλκόνια, προσόψεις οικοδομών, εξωτερικά μεγάλων κτιρίων και καλύψεις δημόσιων χώρων, αξιοποιώντας κάθε διαθέσιμη επιφάνεια. Πρόσφατα και η Αγγλία προσφεύγει στα «φωτοβολταϊκά των μπαλκονιών ‘plug-in’» ελεύθερα για χρήση σε συνδυασμό με μπαταρίες, ώστε να ανακουφιστούν τα οικονομικά των νοικοκυριών που επιβαρύνθηκαν από τους πολέμους, και πρόσφατα συζητιούνται και για τη χώρα μας. Και φυσικά γίνεται προσπάθεια οι νεότερες γενιές φωτοβολταϊκών να γίνονται και περισσότερο αποδεκτές αισθητικά.
Η υπερκατανάλωση των ορυκτών ενεργειακών πόρων (πετρέλαιο, άνθρακας, φυσικό αέριο), η αλόγιστη επέμβαση με ταχείς ρυθμούς στο περιβάλλον, με εξωφρενικού μεγέθους ανθρωπογενή τερατουργήματα, η υπερπληρότητα των πόλεων με ενεργοβόρες και μολύνουσες λαμαρίνες, η τσιμεντοποίηση κάθε τετραγωνικού ελεύθερου φυσικού εδάφους, η εξάρτηση από ενεργοβόρες καθημερινές ευκολίες, είναι γνωστό πως αφενός οδηγούν στην εξάντληση των φυσικών πόρων, αφετέρου ρυπαίνουν υπερβολικά τον αέρα, το νερό και το έδαφος. Ήδη η βιόσφαιρα δείχνει με έντονα και ακραία φαινόμενα να αντιδρά στα ανθρώπινα σφάλματα. Παρ’ όλα αυτά, εμείς συνεχίζουμε ακάθεκτοι στους ίδιους ρυθμούς… Η παγκοσμιοποίηση και ο απόλυτος στόχος της ξέφρενης αύξησης των κερδών, οδήγησαν στη στρέβλωση της έννοιας του όρου «ανάπτυξη», σε ταύτιση με την υπερκατανάλωση, και φυσικά αυτό προβλήθηκε ως το απόλυτο ιδανικό.
Οι τρέχουσες και συνεχιζόμενες πολεμικές συγκρούσεις (Ουκρανία – ΗΠΑ – Ισραήλ – Ιράν – Ορμούζ – Γάζα – Κεντρική Αφρική) πέρα από τους σκοτωμούς και τις ανθρώπινες ζωές που χάνονται, με τις εκρήξεις, τους βομβαρδισμούς, και φυσικά τις πολεμικές μηχανές και βιομηχανίες, αυξάνουν σε τρομακτικό επίπεδο την ρύπανση του πλανήτη, γεγονός που όμως για αυτονόητους λόγους, ούτε καταμετρείται, ούτε ανακοινώνεται, ούτε καν θίγεται…
Η Στροφή στον Ρεαλισμό
Μέχρι πρόσφατα, η στρατηγική μας επικεντρωνόταν σχεδόν αποκλειστικά στην απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Ωστόσο, η ενεργειακή κρίση λειτούργησε ως «κεραυνός εν αιθρία», αποκαλύπτοντας τις επικίνδυνες εξαρτήσεις μας από εισαγόμενους πόρους. Σήμερα, η συζήτηση έχει διευρυνθεί: η άμεση εκμετάλλευση εγχώριων υδρογονανθράκων, η ίδρυση νέων μονάδων LNG και η διερεύνηση της χρήσης πυρηνικής ενέργειας επιστρέφουν δυναμικά στο τραπέζι.
Πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι η στροφή στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) δεν αποτελεί μόνο ανάγκη για την αντιμετώπιση της ρύπανσης του περιβάλλοντος και τη ελπίδα μετριασμού της κλιματικής κρίσης, αλλά και αδήριτη ανάγκη για εθνική ανεξαρτητοποίηση. Μέχρι όμως να φτάσουμε σε ένα επίπεδο μέγιστης κάλυψης από τον Ήλιο και τον Άνεμο, η παραμονή σε ετοιμότητα μονάδων λιγνίτη και φυσικού αερίου κρίνεται απαραίτητη για την κάλυψη κενών ηλεκτροπαραγωγής και έκτακτων αναγκών.
Τεχνολογικές Αιχμές και Προοπτικές
Η τεχνολογία προσφέρει σήμερα εργαλεία που πριν από μια δεκαετία φάνταζαν σαν σενάρια επιστημονικής φαντασίας. Στον τομέα της εξοικονόμησης, η αναβάθμιση των κτιρίων —που καταναλώνουν πάνω από το 40% της ενέργειας— παραμένει η πρώτη προτεραιότητα. Παράλληλα, οι νέες γενιές φωτοβολταϊκών με επιστρώσεις περοβσκίτη υπόσχονται αποδόσεις που ξεπερνούν το 30%, επιτρέποντας σε εκατομμύρια πολίτες να απεξαρτηθούν από το κεντρικό δίκτυο, σε συνδυασμό με το «πράσινο» υδρογόνο και την κυματική ενέργεια αποτελούν τα επόμενα μεγάλα στοιχήματα. Ιδιαίτερα για την Ελλάδα, και η εκμετάλλευση των θαλάσσιων ρευμάτων (π.χ. του Ευρίπου) μπορεί να προσφέρει σταθερή ροή ενέργειας. Επίσης είναι αναγκαία η αναβάθμιση του δικτύου της χώρας ώστε να μπορεί να δέχεται την παραγόμενη ενέργεια, και να μην αναγκαζόμαστε να την παροχετεύουμε σε γειτονικές χώρες και μετά να την αγοράζουμε. Και φυσικά απαιτούνται μεγάλες εγκαταστάσεις με μπαταρίες για την αποθήκευση του ηλεκτρισμού. Για να επιτευχθούν όμως όλα αυτά, απαιτείται η ψηφιακή θωράκιση μέσω της Τεχνητής Νοημοσύνης, η οποία μπορεί να συντονίζει σε πραγματικό χρόνο την παραγωγή και τη ζήτηση, ελαχιστοποιώντας τις απώλειες των δικτύων.
Το Δίλημμα της Πυρηνικής Ενέργειας
Για δεκαετίες, η πυρηνική ενέργεια ήταν «ξορκισμένη» λόγω των ατυχημάτων στο Τσερνόμπιλ και τη Φουκουσίμα. Ωστόσο, οι πρόσφατες διεθνείς διασκέψεις για το κλίμα (COP28-30) την ενέταξαν στις «καθαρές» λύσεις, στρέφοντας το ενδιαφέρον στους Μικρούς Αρθρωτούς Αντιδραστήρες (SMRs).
Παρόλο που οι κοινωνικές αντιδράσεις στην Ελλάδα παραμένουν ισχυρές, δεν μπορούμε να αγνοούμε ότι περιβαλλόμαστε από χώρες όπου ήδη λειτουργούν ή αναβαθμίζουν πυρηνικούς σταθμούς (Βουλγαρία, Τουρκία, Ιταλία, Αίγυπτος). Ο κίνδυνος ενός ατυχήματος δεν γνωρίζει σύνορα. Το κύριο ερώτημα όμως δεν είναι μόνο η ασφάλεια, αλλά και οι νέες εξαρτήσεις που θα προκύψουν από την προμήθεια ουρανίου και την τεχνογνωσία κατασκευής και λειτουργίας.
Κοινωνία και Αντιδράσεις
Η ενεργειακή ένδεια είναι πλέον μια σκληρή πραγματικότητα για πολλά νοικοκυριά. Όπως προκύπτει από τις έρευνες μας, η αδυναμία θέρμανσης τον χειμώνα ή δροσισμού το καλοκαίρι λόγω κόστους πλήττει την υγεία του πληθυσμού. Η λύση δεν μπορεί να είναι μόνο τα επιδόματα, αλλά η εφαρμογή φθηνών και προσιτών πηγών ενέργειας.
Εδώ ερχόμαστε αντιμέτωποι με ένα παράδοξο: ενώ όλοι επιθυμούν φθηνή ενέργεια, ένα μέρος της κοινωνίας αντιδρά σθεναρά στην εγκατάσταση ανεμογεννητριών ή φωτοβολταϊκών πάρκων, επικαλούμενο την προστασία του τοπίου. Εντούτοις κανένας δεν δέχεται να ζήσει χωρίς φωτισμό, θέρμανση και μετακινήσεις.
Αυτές οι αντιδράσεις, αν δεν αντιμετωπιστούν με διάλογο, επιστημονικές ενημερώσεις και πιθανόν αντισταθμιστικά οφέλη, κινδυνεύουν να βυθίσουν τη χώρα σε πολυετείς «δικαστικές διαμάχες» που θα αναβάλλουν ή θα ματαιώνουν κρίσιμα έργα.
Ο Στόχος: Ενεργειακός Κόμβος και Αυτονομία
Η στρατηγική μας πρέπει να είναι διττή. Από τη μία, η Ελλάδα πρέπει να αναδειχθεί σε ενεργειακό κόμβο για την Ευρώπη, αξιοποιώντας τη γεωγραφική της θέση. Από την άλλη, πρέπει να επιδιώξει τη μέγιστη δυνατή ενεργειακή αυτονομία με ίδια μέσα.
Η φύση μας έχει προικίσει με άφθονο Ήλιο και Άνεμο. Η αξιοποίησή τους, σε συνδυασμό με τη λελογισμένη εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων μας και την αποθήκευση ενέργειας σε μεγάλες μπαταρίες, αποτελεί τον μοναδικό δρόμο για ένα μέλλον όπου η ενέργεια θα είναι αγαθό προσβάσιμο σε όλους, χωρίς γεωπολιτικούς εκβιασμούς.
Το αύριο είναι ήδη εδώ και μας καλεί να ερευνήσουμε, να διδαχτούμε και, κυρίως, να τολμήσουμε τις απαραίτητες τομές.
*Ο Δρ. Πάνος Κοσμόπουλος είναι Δρ. Αρχιτέκτων Μηχανικός ΕΜΠ, M.Sc. Surrey U., τ. Καθηγητής ΔΠΘ και τ. Διευθυντής του Εργαστηρίου Περιβαλλοντικού και Ενεργειακού Σχεδιασμού Κτιρίων και Οικισμών ΔΠΘ.
