Σε βάθος μεγαλύτερο των 1.000 μέτρων, μέσα στον Αρκτικό Κύκλο, οι υπόγειες στοές του ορυχείου Μάλμπεργκετ στη βόρεια Σουηδία εξακολουθούν να φέρουν την οσμή της αμμωνίας μετά τις νυχτερινές εκρήξεις, με τις οποίες αποκολλώνται καθημερινά περίπου 50.000 τόνοι πετρώματος.
Για περισσότερο από έναν αιώνα, το συγκεκριμένο ορυχείο παράγει σιδηρομετάλλευμα, έχοντας διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη της Σουηδίας. Σήμερα, όμως, οι ίδιες εξορυκτικές δραστηριότητες αποτελούν και το πρώτο στάδιο μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής προσπάθειας για τη δημιουργία μιας βιώσιμης αλυσίδας εφοδιασμού σπάνιων γαιών, με στόχο τον περιορισμό της εξάρτησης από την Κίνα.
Οι σπάνιες γαίες έχουν εξελιχθεί σε ορισμένες από τις σημαντικότερες πρώτες ύλες του 21ου αιώνα, καθώς χρησιμοποιούνται στην κατασκευή ηλεκτρικών αυτοκινήτων, ανεμογεννητριών, κέντρων δεδομένων και αμυντικού εξοπλισμού. Η εξασφάλιση εναλλακτικών πηγών προμήθειας αποτελεί πλέον επείγουσα προτεραιότητα για την Ευρώπη, καθώς τα συγκεκριμένα υλικά χρησιμοποιούνται ολοένα περισσότερο ως μέσο οικονομικής πίεσης.
Η Σκανδιναβία στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής στρατηγικής
Η σκανδιναβική περιοχή αναδεικνύεται σε βασικό πυλώνα αυτής της προσπάθειας, συνδυάζοντας τα μεγαλύτερα γνωστά κοιτάσματα της ευρωπαϊκής ηπείρου με άφθονη καθαρή ενέργεια και σημαντική τεχνογνωσία στον εξορυκτικό τομέα.
Σε ιδιαίτερα πλεονεκτική θέση βρίσκεται η κρατική σουηδική LKAB, η οποία εκμεταλλεύεται το ορυχείο Μάλμπεργκετ, καθώς οι σπάνιες γαίες προκύπτουν ως υποπροϊόν της ήδη κερδοφόρας δραστηριότητάς της στο σιδηρομετάλλευμα. Αυτό σημαίνει ότι η εταιρεία μπορεί να αξιοποιήσει υφιστάμενες υποδομές, χωρίς να χρειάζεται να δημιουργήσει εξαρχής μια πλήρως νέα εξορυκτική δραστηριότητα.
Ωστόσο, η εξόρυξη από μόνη της δεν επαρκεί για την επίτευξη των ευρωπαϊκών στόχων. Η Ευρώπη καλείται να ακολουθήσει ορισμένα στοιχεία της κινεζικής στρατηγικής, η οποία στηρίχθηκε σε εκτεταμένη κρατική υποστήριξη για την ανάπτυξη μεγάλων δυνατοτήτων επεξεργασίας και διύλισης των ορυκτών.
«Στη Δύση, εάν θέλουμε πραγματικά να κερδίσουμε σε ολόκληρη την αλυσίδα των σπάνιων γαιών, πρέπει να σκεφτούμε όπως η Κίνα και όχι μόνο για το ορυχείο σπάνιων γαιών», δήλωσε ο Έλντουρ Όλαφσον, διευθύνων σύμβουλος της Amaroq Ltd., η οποία αναπτύσσει έργο έρευνας κοιτασμάτων στη Γροιλανδία.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η ολοκλήρωση των δεκάδων στρατηγικών έργων που έχουν επιλεγεί για ανάπτυξη στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για τις κρίσιμες πρώτες ύλες, του Critical Raw Materials Act, θα απαιτήσει επενδύσεις άνω των 43 δισ. ευρώ, ποσό που αντιστοιχεί σε περίπου 48 δισ. δολάρια.
Στα έργα αυτά περιλαμβάνονται δραστηριότητες της LKAB, καθώς και αρκετά ακόμη σχέδια που σχετίζονται με την παραγωγή και την επεξεργασία σπάνιων γαιών.
Το κόστος της αδράνειας, ωστόσο, θα μπορούσε να είναι πολύ μεγαλύτερο, καθώς ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) εκτιμά ότι πιθανές διαταραχές στον εφοδιασμό ενδέχεται να προκαλέσουν οικονομικές επιπτώσεις ύψους 1,5 τρισ. δολαρίων, κυρίως σε κλάδους όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, τα ηλεκτρονικά και η αεροπορία.
Η κυριαρχία της Κίνας και οι ευρωπαϊκές επενδύσεις
Η χρηματοδότηση των νέων έργων αναμένεται να προέλθει από συνδυασμό δημόσιων πόρων και ιδιωτικών επενδύσεων, με τις σκανδιναβικές κυβερνήσεις να αρχίζουν ήδη να στηρίζουν την αναδυόμενη εφοδιαστική αλυσίδα μέσω επιχορηγήσεων και ερευνητικών προγραμμάτων.
Οι σχετικές παρεμβάσεις καλύπτουν διαφορετικά στάδια, από την αναζήτηση κοιτασμάτων μέχρι την επεξεργασία και τον διαχωρισμό των σπάνιων γαιών, ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει ταμείο ύψους 3 δισ. ευρώ για έργα κρίσιμων ορυκτών, συμπεριλαμβανομένων των σπάνιων γαιών.
Παρά τις πρωτοβουλίες αυτές, τα ποσά που έχουν κινητοποιηθεί μέχρι σήμερα παραμένουν σημαντικά χαμηλότερα από τις επενδύσεις της Κίνας, αλλά και των Ηνωμένων Πολιτειών, οι οποίες επιδιώκουν επίσης να περιορίσουν την εξάρτησή τους από τις κινεζικές προμήθειες.
Η Κίνα αντιπροσωπεύει περίπου το 60% της παγκόσμιας εξορυκτικής παραγωγής σπάνιων γαιών που χρησιμοποιούνται σε μαγνήτες, ενώ η κυριαρχία της είναι ακόμη μεγαλύτερη στο στάδιο της διύλισης, όπου ελέγχει περισσότερο από το 90% της παγκόσμιας παραγωγής.
Η Μανταλένα Μπαράτα ντα Ρόσα, ερευνήτρια του ευρωπαϊκού think tank Bruegel με έδρα τις Βρυξέλλες, επισημαίνει ότι η Κίνα έχει αποδείξει πως είναι «πρόθυμη και ικανή να χρησιμοποιήσει αυτή την αλυσίδα εφοδιασμού ως όπλο».
Η Ευρώπη βρέθηκε αντιμέτωπη με τις συνέπειες αυτής της συγκέντρωσης το 2025, όταν το Πεκίνο αυστηροποίησε τους περιορισμούς στις εξαγωγές σπάνιων γαιών και υλικών για μπαταρίες. Οι εντάσεις παραμένουν, καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση επιβάλλει περιορισμούς σε διάφορες κατηγορίες εισαγωγών, επιδιώκοντας να προστατεύσει ορισμένους από τους βιομηχανικούς της κλάδους.
Από το ορυχείο Μάλμπεργκετ στη μονάδα επεξεργασίας του Λουλέο
Στο Μάλμπεργκετ, οι νυχτερινές εκρήξεις αποτελούν μόνο την αρχή μιας σύνθετης παραγωγικής διαδικασίας. Μετά τον διαχωρισμό του σιδηρομεταλλεύματος, τα υποπροϊόντα υποβάλλονται σε διαδοχικά στάδια επεξεργασίας, ώστε να παραχθεί συμπύκνωμα απατίτη, το οποίο μπορεί στη συνέχεια να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή φωσφορικού οξέος και στοιχείων σπάνιων γαιών.
Περίπου 190 χιλιόμετρα νοτιότερα, στην πόλη Λουλέο, η LKAB έχει αναπτύξει πιλοτική μονάδα επεξεργασίας μέσα σε ένα βιομηχανικό κτίριο, προχωρώντας στο επόμενο στάδιο της δημιουργίας της εφοδιαστικής αλυσίδας.
Η κατασκευή της μονάδας ολοκληρώθηκε εντός χρονοδιαγράμματος και πλέον βρίσκεται στη φάση των δοκιμών λειτουργίας υπό πραγματικές συνθήκες, κατά την οποία ο εξοπλισμός και οι διαδικασίες ελέγχονται σταδιακά, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν αποδίδουν σύμφωνα με τον σχεδιασμό.
Μέχρι σήμερα, η LKAB έχει επενδύσει περίπου 800 εκατ. σουηδικές κορόνες, ποσό που αντιστοιχεί σε περίπου 85 εκατ. δολάρια, ενώ η δημιουργία μιας πλήρους βιομηχανικής μονάδας, η οποία θα μπορούσε να τεθεί σε λειτουργία στις αρχές της δεκαετίας του 2030, θα απαιτήσει επενδύσεις αρκετών δισεκατομμυρίων κορωνών.
Ο Ντάρεν Γουίλσον, ανώτερος αντιπρόεδρος της LKAB για τα ειδικά προϊόντα, αναφέρει ότι το μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης αναμένεται να προέλθει από την ίδια την εταιρεία, χωρίς ωστόσο να αποκλείονται και άλλες πηγές κεφαλαίων, «δεδομένης της σημασίας του έργου για τη Σουηδία και την Ευρώπη».
«Δεν πρόκειται για την επίτευξη αυτάρκειας, αλλά για τη μείωση της εξάρτησης», σημείωσε, προσθέτοντας ότι στόχος είναι να εξασφαλιστούν επαρκείς ποσότητες ώστε να υπάρξει ουσιαστική στρατηγική διαφορά.
Από τη Νορβηγία έως την Εσθονία: Η ανάπτυξη ολόκληρης της αλυσίδας
Οι ευρωπαϊκές επενδυτικές πρωτοβουλίες δεν περιορίζονται στην εξόρυξη, αλλά επεκτείνονται σε όλα τα στάδια της παραγωγής και της επεξεργασίας σπάνιων γαιών.
Η LKAB αποτελεί επίσης τον μεγαλύτερο μέτοχο της νορβηγικής εταιρείας διύλισης REEtec, ενώ στην Εσθονία έχει ήδη ξεκινήσει η εμπορική παραγωγή σε εργοστάσιο μαγνητών σπάνιων γαιών, όπως ανακοίνωσε τον Σεπτέμβριο η ιδιοκτήτριά του, Neo Performance Materials Inc.
Για πολλά χρόνια, οι εισαγωγές αποτελούσαν την ευκολότερη λύση για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, καθώς το υψηλό κόστος ανάπτυξης και οι αβέβαιες αποδόσεις καθιστούσαν τις επενδύσεις σε σπάνιες γαίες λιγότερο ελκυστικές για μεγάλους δυτικούς εξορυκτικούς ομίλους. Η επιλογή αυτή οδήγησε σταδιακά σε μια εξάρτηση που θυμίζει εκείνη της Ευρώπης από το ρωσικό φυσικό αέριο.
Ο Ευρωπαίος επίτροπος Βιομηχανίας, Στεφάν Σεζουρνέ, αναγνωρίζει ότι υπάρχει «στρατηγική ευπάθεια, την οποία είμαστε αποφασισμένοι να περιορίσουμε», υπογραμμίζοντας την ανάγκη για περισσότερη εξόρυξη εντός της Ευρώπης, όπου υπάρχουν διαθέσιμοι πόροι, αλλά και για ενίσχυση της επεξεργασίας, της ανακύκλωσης και της διαφοροποίησης των πηγών προμήθειας.
Ορισμένα από τα έργα της LKAB έχουν ήδη χαρακτηριστεί στρατηγικής σημασίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση, μεταξύ των οποίων και το κοίτασμα Per Geijer στη βόρεια Σουηδία, το οποίο δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί και περιέχει σημαντικά υψηλότερες συγκεντρώσεις σπάνιων γαιών και φωσφόρου σε σχέση με τα κοιτάσματα που εκμεταλλεύεται σήμερα η εταιρεία.
Παράλληλα, η ΕΕ προωθεί συμφωνίες μελλοντικής αγοράς της παραγωγής, γνωστές ως offtake agreements, προκειμένου οι επιχειρήσεις και οι ιδιώτες επενδυτές να διαθέτουν μεγαλύτερη βεβαιότητα για τα μελλοντικά τους έσοδα.
Τα κοιτάσματα σε Γροιλανδία, Φινλανδία και Νορβηγία
Σε ολόκληρη τη σκανδιναβική περιοχή βρίσκονται υπό ανάπτυξη έργα σε διαφορετικά στάδια ωρίμανσης, όπως το Ilua της Amaroq στη Γροιλανδία και το Sokli στη Φινλανδία, του οποίου το κόστος ανάπτυξης θα μπορούσε να φτάσει έως τα 1,5 δισ. ευρώ.
«Η οικονομία της αγοράς από μόνη της δεν μπορεί να επιφέρει αυτή την αλλαγή», δήλωσε ο Πέντερ Λούντκβιστ, διευθύνων σύμβουλος του Ταμείου Εξαγωγών και Επενδύσεων της Δανίας, το οποίο συγκαταλέγεται στους μεγαλύτερους μετόχους της Amaroq.
Αναφερόμενος στην Κίνα, πρόσθεσε ότι «πρέπει να μάθουμε από τους καλύτερους», τονίζοντας τη σημασία της κρατικής συμμετοχής στην ανάπτυξη του κλάδου.
Ένα ακόμη σημαντικό έργο είναι το Fen Carbonite Complex στη Νορβηγία, το οποίο ενδέχεται να αποτελεί το μεγαλύτερο κοίτασμα σπάνιων γαιών της Ευρώπης, με εκτιμώμενα αποθέματα 15,9 εκατ. μετρικών τόνων συνολικών οξειδίων σπάνιων γαιών.
Η εταιρεία ανάπτυξης Rare Earths Norway ανακοίνωσε αυτόν τον μήνα τη δημιουργία πιλοτικής μονάδας επεξεργασίας για το συγκεκριμένο κοίτασμα, με περίπου το ένα τρίτο του κόστους να καλύπτεται από δημόσια χρηματοδότηση.
Η εταιρεία έχει επίσης αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο συμμετοχής του κράτους στο μετοχικό της κεφάλαιο, στο πλαίσιο μελλοντικών επενδύσεων.
Η σημασία των σπάνιων γαιών για την ευρωπαϊκή βιομηχανία
Παρά την κινητοποίηση επενδυτικών κεφαλαίων και την πρόοδο ορισμένων έργων, οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες και οι πελάτες τους εξακολουθούν να εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από μια εφοδιαστική αλυσίδα που χαρακτηρίζεται από σημαντικούς κινδύνους.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η σουηδική Höganäs AB, η οποία χρησιμοποιεί σπάνιες γαίες κυρίως σε υλικά επιφανειακών επιστρώσεων για εφαρμογές στην ενέργεια, την αεροπορία και την άμυνα, προμηθευόμενη τις συγκεκριμένες πρώτες ύλες από την Κίνα.
Ο διευθύνων σύμβουλός της, Χένρικ Άγκερ, θεωρεί ζωτικής σημασίας την ευρωπαϊκή προσπάθεια διαφοροποίησης των προμηθειών, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι το βασικό όφελος για τους καταναλωτές δεν θα είναι απαραίτητα η μείωση του κόστους.
«Το όφελος για τον καταναλωτή από τη διασφάλιση της προμήθειας σπάνιων γαιών δεν είναι τα φθηνότερα προϊόντα», δήλωσε, επισημαίνοντας ότι το πραγματικό διακύβευμα αφορά «την αμυντική ικανότητα, την παροχή ηλεκτρικής ενέργειας, την πρόσβαση σε βασικά προϊόντα και τη δυνατότητα να ταξιδεύουμε όπως γνωρίζουμε σήμερα».
