Σε όλη την Ευρώπη, εξακολουθούν να υπάρχουν πολλά αμφιλεγόμενα μνημεία. Ο Άλεξ Σακαλής επισκέπτεται μια μικρή ιταλική πόλη που έχει βρει έναν τρόπο να ενσωματώσει και να εκτονώσει την αρχιτεκτονική κληρονομιά του φασισμού.
Στις πρώτες εμφανίσεις, το Bolzano στο βόρειο τμήμα της Ιταλίας είναι όπως κάθε άλλη αλπική πόλη. Φωλιασμένη σε μια κοιλάδα που περιστοιχίζεται από απότομους καταπράσινους λόφους με κάστρα, αχυρώνες και εκκλησίες, και με πεζούλια με αμπέλια, η πόλη είναι μια ιδιότροπη χιονόσφαιρα με δαιδαλώδεις δρόμους, σπίτια σε παστέλ χρώματα και μπαρόκ ταβέρνες. Aν όμως διασχίσει κανείς τον ποταμό Talfer στη δυτική άκρη της πόλης και ξαφνικά θα έρθει αντιμέτωπος με την διαφορετική της ιστορία.
Οι φιλόξενοι δρόμοι αντικαθίστανται από φαρδιές και μεγάλες λεωφόρους, επίσημες πλατείες με θέα τα λιτά, γκρίζα κτίρια. Η αρχιτεκτονική είναι γραμμική, μονότονη και δεσπόζουσα, με στοές από ψηλές, ορθογώνιες κολώνες και παράξενες, κυκλικές καμάρες που καλπάζουν στις λεωφόρους σαν οδογέφυρες στο πουθενά.
Ανάμεσα σε αυτό το ζοφερό σύνολο, δύο δομές ξεχωρίζουν. Η πρώτη είναι η εφορία της πόλης, ένα ογκώδες γκρίζο τετράγωνο στολισμένο με ένα γιγάντιο ανάγλυφο που απεικονίζει –σε 57 γλυπτά πάνελ– την ακατάσχετη άνοδο του ιταλικού φασισμού, από την Πορεία στη Ρώμη έως τις αποικιακές κατακτήσεις στην Αφρική. Στο κέντρο του απεικονίζεται ο Μουσολίνι έφιππος, με το δεξί του χέρι τεντωμένο σε ρωμαϊκό χαιρετισμό. Είναι ένα αξιοσημείωτο κομμάτι φασιστικής αρχιτεκτονικής – που προκαλεί δέος και απέχθεια ταυτόχρονα.
Το δεύτερο είναι το Μνημείο της Νίκης του Μπολτσάνο, μια εντυπωσιακή αψίδα από λευκό μάρμαρο, με κολώνες σμιλεμένες για να μοιάζουν με φάσες, τη δέσμη των ραβδιών που συμβόλιζε το φασιστικό κίνημα. Κατά μήκος της ζωφόρου του, μια επιγραφή στα λατινικά γράφει: “Εδώ στα σύνορα της πατρίδας βάλτε το λάβαρο. Από αυτό το σημείο και μετά παιδεύαμε τους άλλους με γλώσσα, νόμο και πολιτισμό.”
Κατασκευάστηκε το 1928 και σήμερα περιβάλλεται από έναν ψηλό, μεταλλικό φράχτη. Υπήρξε σημείο συγκέντρωσης ακροδεξιών πορειών και αντικείμενο πολλών προσπαθειών ανατίναξής του. Ο ιστορικός Jeffrey Schnapp το έχει περιγράψει ως «το πρώτο πραγματικά φασιστικό μνημείο».
Ωστόσο, σήμερα αυτά τα δύο κομμάτια φασιστικής αρχιτεκτονικής προπαγάνδας αποτελούν το επίκεντρο ενός τολμηρού καλλιτεχνικού πειράματος για την αντιμετώπιση της συζήτησης γύρω από αμφισβητούμενα μνημεία. Προσφέρουν δηλαδή ένα πρότυπο για άλλες κοινότητες που διχάζονται για το αν πρέπει να γκρεμίστουν ή να διατηρήσουν μνημεία με ρατσιστική, ιμπεριαλιστική ή φασιστική χροιά.
Πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, το Bolzano (ή Bozen όπως είναι γνωστό στα γερμανικά – και τα δύο ονόματα είναι επίσημα) ήταν η μεγαλύτερη πόλη στο Νότιο Τιρόλο, μια ορεινή επαρχία εντός της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας. Τόσο η πόλη όσο και η επαρχία μιλούσαν στη συντριπτική τους πλειοψηφία γερμανικά, αλλά στη Διάσκεψη Ειρήνης του 1919 απονεμήθηκαν στην Ιταλία για λόγους ασφαλείας. Το Νότιο Τιρόλο θα παρείχε στην Ιταλία ένα φυσικό βόρειο σύνορο κατά μήκος της κορυφογραμμής των Άλπεων και θα της παρείχε τον έλεγχο του στρατηγικού περάσματος Μπρένερ.
Ως συνοριακή πόλη με πληθυσμό ως επί το πλείστον μη Ιταλό, υπόκειται σε μια πολιτική έντονης ιταλικοποίησης υπό τον Μουσολίνι. Τα ονόματα των τοποθεσιών άλλαξαν, τα πολιτιστικά ιδρύματα του Τιρόλου έκλεισαν και τα γερμανικά – η μητρική γλώσσα του 90% της επαρχίας – απαγορεύτηκαν ουσιαστικά.
Μια τεράστια νέα συνοικία της πόλης και μια βιομηχανική ζώνη χτίστηκαν κατά μήκος του ποταμού από το Bolzano, και χιλιάδες Ιταλοί ενθαρρύνθηκαν να εγκατασταθούν. Η νέα πόλη ήταν στολισμένη με πολλά μνημεία και κτίρια αφιερωμένα στη «δόξα» του φασισμού.
Μετά τον πόλεμο, η ιταλική κυβέρνηση προσπάθησε να εξιλεωθεί για τις φασιστικές πολιτικές παρέχοντας στους κατοίκους του Νοτίου Τιρόλου υψηλό επίπεδο αυτονομίας. Τα πολιτιστικά και γλωσσικά δικαιώματα θα γίνονται σεβαστά, οι θέσεις εργασίας στις δημόσιες υπηρεσίες θα κατανέμονται αναλογικά με βάση τη γλώσσα και το 90% των φορολογικών εσόδων θα παραμένει εντός της περιοχής.
Οι συχνές προσπάθειες επίλυσης της σύγκρουσης κατέρρευσαν τελικά σε αμοιβαία ακατανοησία. Ωστόσο, το τοπίο των φασιστικών μνημείων παρέμενε πηγή τριβής. «Για τους γερμανόφωνους, ήταν σύμβολο της φασιστικής διαδικασίας ιταλοποίησης που είχε προσπαθήσει να εκμηδενίσει τον πολιτισμό και τη γλώσσα τους. Ήθελαν να γκρεμιστούν τα μνημεία», λέει ο Andrea Di Michele, καθηγητής σύγχρονης ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Bolzano. «Ενώ οι Ιταλοί, πλέον στην πλειοψηφία τους στο Μπολτσάνο, αλλά περιτριγυρισμένοι από μια κατά κύριο λόγο γερμανόφωνη επαρχία, προσκολλήθηκαν στο Μνημείο της Νίκης ιδιαίτερα ως σύμβολο, όχι του φασισμού, αλλά της ιταλικής τους ταυτότητας στην περιοχή».
Οι επίμονοι βανδαλισμοί και οι απόπειρες βομβιστικών επιθέσεων είδαν μια μεγάλη μεταλλική πύλη να υψώνεται γύρω από το Μνημείο της Νίκης, ενώ η εφορία έπρεπε να φυλάσσεται όλο το εικοσιτετράωρο από τη στρατιωτική αστυνομία. Τα δύο κτίρια χρησιμοποιήθηκαν ως σημείο συγκέντρωσης για αντίπαλες πορείες μεταξύ ιταλόφωνων και γερμανόφωνων ακροδεξιών ομάδων. Οι συχνές προσπάθειες επίλυσης της σύγκρουσης κατέρρευσαν τελικά σε αμοιβαία ακατανοησία.
Η Ιταλία δεν είναι η μόνη χώρα που έχει παλέψει με την αρχιτεκτονική κληρονομιά της φασιστικής της εποχής.Στην Ισπανία, ένα “σύμφωνο λήθης” σήμαινε ότι τα φασιστικά μνημεία από την εποχή του Φράνκο παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό αδιατάρακτα μέχρι το 2007, όταν ο νόμος περί ιστορικής μνήμης παρείχε ένα νομικό πλαίσιο για την αφαίρεσή τους. Εν τω μεταξύ, το τελευταίο δημόσιο άγαλμα του Φράνκο κατεδαφίστηκε τον Φεβρουάριο του 2021, μια κίνηση που εναντιώθηκε από το Vox, το τρίτο μεγαλύτερο πολιτικό κόμμα της Ισπανίας.
Τα κτίρια που είναι πολύ μεγάλα για να αποσυναρμολογηθούν συνεχίζουν να αποτελούν πρόκληση. Το Πανεπιστήμιο της Χιχόν είναι το μεγαλύτερο κτήριο στην Ισπανία, που χτίστηκε κατά τα πρώτα χρόνια του καθεστώτος του Φράνκο σε νεο-Ερεριανό στυλ και περιγράφεται ως με «εξαιρετική αρχιτεκτονική αξία». Ωστόσο, το αριστερό συμβούλιο της περιοχής έχει επανειλημμένα ασκήσει βέτο στις απόπειρες πρότασής του για αναγνώρισή του από την Unesco, λέγοντας ότι «ένα κτίριο που συνδέεται με τον Φραγκοκρατισμό δεν μπορεί να είναι Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς».
Το πιο διαβόητο αρχιτεκτονικό κληροδότημα του Φράνκο είναι η Κοιλάδα των Πεσόντων – ένα γιγάντιο συγκρότημα που περιέχει μια βασιλική, έναν ξενώνα, πολλά μνημεία, έναν τεράστιο σταυρό και ένα μαυσωλείο που περιέχει τα λείψανα περισσότερων από 30.000 ανθρώπων. Ο Φράνκο το σκόπευε ως μνημείο εθνικής συμφιλίωσης και η κρύπτη του καθαγιάστηκε από τον Πάπα Ιωάννη XXIII το 1960. Άλλοι όμως το θεωρούν εξύψωση του Φρανκισμού και το έχουν συγκρίνει με ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης.
Το 2019, τα λείψανα του Φράνκο εκτάφηκαν και απομακρύνθηκαν και το 2020 η κυβέρνηση πρότεινε τη μετατροπή του χώρου σε πολιτικό νεκροταφείο. Αλλά η συζήτηση παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό δυαδική – αφαίρεση ή διατήρηση, με λίγα ενδιάμεσα. Η αμφισβητούμενη κληρονομιά του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου και της Φραγκοκρατίας είναι αυτό που κάνει τη συζήτηση τόσο πολωμένη και περίπλοκη.
Στη Γερμανία, εν τω μεταξύ, θα δυσκολευόσασταν να βρείτε κάποια αρχιτεκτονική από τη ναζιστική περίοδο. Το μεγαλύτερο μέρος του καταστράφηκε κατά τη διάρκεια του Πολέμου ή λίγο αργότερα ως μέρος της διαδικασίας αποναζοποίησης της χώρας. Τα επιζώντα φασιστικά κτίρια απλώς επαναχρησιμοποιήθηκαν αφαιρώντας σβάστικες και άλλα φασιστικά σύμβολα – κυρίως στο Ολυμπιακό Στάδιο του Βερολίνου.
Στην Ιταλία, η συνοικία EUR στη Ρώμη σχεδιάστηκε από τον Μουσολίνι ως μια αρχιτεκτονική γιορτή του φασισμού. Περιπλανώμενος στο απόκοσμο τοπίο του, συναντάς το Palazzo della Civiltà Italiana (γνωστό και ως Πλατεία Κολοσσαίο), του οποίου η πρόσοψη είναι διακοσμημένη με ένα απόσπασμα από την ομιλία του Μουσολίνι που αναγγέλλει την εισβολή στην Αιθιοπία.
Ακριβώς βόρεια του κέντρου της πόλης της Ρώμης βρίσκεται το αθλητικό συγκρότημα Foro Italico, του οποίου η είσοδος διαθέτει έναν οβελίσκο ύψους 17,5 μέτρων με τις λέξεις MUSSOLINI DUX χαραγμένες σε αυτόν. Μέσα στο Foro Italico κρέμεται η Αποθέωση του Φασισμού, ένας πίνακας που απεικονίζει τον Μουσολίνι ως ένα είδος Θεού-Αυτοκράτορα.Καλύφθηκε από τους Συμμάχους το 1944 επειδή ήταν πολύ γκροτέσκο και στη συνέχεια αποκαλύφθηκε από την ιταλική κυβέρνηση το 1996.
«Στην Ιταλία, που επέτρεψε στα φασιστικά της μνημεία να επιβιώσουν αδιαμφισβήτητα, ο κίνδυνος είναι διαφορετικός», γράφει η ιστορικός Ruth Ben-Ghiat.«Εάν τα μνημεία αντιμετωπίζονται απλώς ως αποπολιτικοποιημένα αισθητικά αντικείμενα, τότε η ακροδεξιά μπορεί να εκμεταλλευτεί την άσχημη ιδεολογία ενώ όλοι οι άλλοι πλήττονται».
Διαγωνιζόμενοι χώροι
Η κοινωνική δυναμική της πόλης είχε μετατρέψει τα κτίρια σε αμφισβητούμενους χώρους, δημιουργώντας την ανάγκη και την αίσθηση του επείγοντος να βρεθεί λύση. «Η δυαδική επιλογή ήταν είτε να καταστρέψουμε τα μνημεία είτε να τα αφήσουμε», λέει ο Hannes Obermair, καθηγητής σύγχρονης ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Innsbruck και ένας από τους ειδικούς που επιφορτίστηκαν με την εξεύρεση λύσης στο ζήτημα του Bolzano.
“Αλλά αν αφαιρέσετε τα μνημεία, αφαιρείτε τα στοιχεία και αποφεύγετε να ασχοληθείτε με τα πολύπλοκα στρώματα της ιστορίας και της ταυτότητας που οδηγούν αυτή τη διαμάχη. Εναλλακτικά, η διατήρηση των μνημείων χωρίς να τα αμφισβητήσετε απλώς εξομαλύνει τη φασιστική ρητορική τους.”
Στο τέλος, βρέθηκε μια δημιουργική λύση, που κατάφερε να ενώσει την πόλη και να εκτονώσει την ένταση μεταξύ των δύο κοινοτήτων. Η λύση ήταν η «επαναπλαισίωση» των μνημείων, διατηρώντας την καλλιτεχνική τους ακεραιότητα και την ιστορική τους σημασία, ενώ ταυτόχρονα εξουδετερώνονταν και ανατρέπονταν η φασιστική ρητορική τους.
«Αυτή ήταν μια ευκαιρία για την πόλη να έχει μια ειλικρινή συζήτηση για την ιστορία της», λέει ο Obermair. «Οι διαφωνίες είναι λιγότερο για το παρελθόν παρά για το παρόν. Τι είδους κοινωνία είμαστε τώρα; Είμαστε μια κοινωνία διχασμένη από ιδεολογίες του παρελθόντος ή είμαστε μια δημοκρατική και πλουραλιστική κοινωνία που πιστεύει στις αξίες της συμμετοχής, της ανεκτικότητας και του σεβασμού της ανθρωπότητας;».
Πρώτα το Μνημείο της Νίκης, που προκάλεσε έντονα συναισθήματα και στις δύο πλευρές. Είναι ρητά φασιστικό, εξυμνεί την κατάκτηση και τον αποικισμό του Νοτίου Τιρόλου και την υποτιθέμενη ανωτερότητα του λατινικού πολιτισμού. Αλλά μέσα από ένα περίπλοκο παλίμψηστο ιδεολογιών και συμβόλων, θεωρείται επίσης ως ένας εορτασμός της ιταλικής νίκης στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και ως μνημείο για τους πεσόντες Ιταλούς στρατιώτες του πολέμου.
Η ιδέα τους ήταν απλή: να πάρουν ένα κτήριο με ξεκάθαρα φασιστική ρητορική και να το επαναπροσδιορίσουν ως αντιφασιστικό μνημείο. Το μνημείο έχει επίσης σημαντική ιστορική αξία – ως το πρώτο φασιστικό μνημείο οπουδήποτε στον κόσμο – και καλλιτεχνική αξία, ως εξέχον παράδειγμα ιταλικού ορθολογισμού, ένα κίνημα που θεωρείται πλέον τόσο σημαντικό για την ανάπτυξη της μοντέρνας αρχιτεκτονικής όπως το γαλλικό Art Deco και το γερμανικό Bauhaus.
Μερικοί από τους σημαντικότερους Ιταλούς αρχιτέκτονες και καλλιτέχνες της εποχής εργάστηκαν στο μνημείο, συμπεριλαμβανομένων των Marcello Piacentini και Adolfo Wildt. Η πρώτη παρέμβαση ήταν η τοποθέτηση ενός δακτυλίου LED γύρω από μια από τις κολώνες, καταπνίγοντας συμβολικά τη φασιστική ρητορική χωρίς να βλάψει την καλλιτεχνική ακεραιότητα του μνημείου. Η πρώτη παρέμβαση ήταν η τοποθέτηση ενός δακτυλίου LED γύρω από μια από τις κολώνες, καταπνίγοντας συμβολικά τη φασιστική ρητορική χωρίς να βλάψει την καλλιτεχνική ακεραιότητα του μνημείου. Ακολούθησε το ανάγλυφο. Το καθήκον έπεσε σε δύο ντόπιους καλλιτέχνες, τον Arnold Holzknecht και τον Michele Bernardi. Η ιδέα τους ήταν απλή: να πάρουν ένα κτίριο με ξεκάθαρα φασιστική ρητορική και να το ανασυνθέσουν ως αντιφασιστικό μνημείο.
Οι καλλιτέχνες αποφάσισαν να αποτυπώσουν το απόφθεγμα της Hannah Arendt «Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να υπακούει» σε όλη τη ζωφόρο στα γερμανικά, τα ιταλικά και τα λατινικά – τις τρεις επίσημες γλώσσες της περιοχής. Το απόσπασμα είναι ακόμα πιο ανατρεπτικό όταν θυμάστε ότι το κτίριο στεγάζει σήμερα την εφορία της πόλης.
«Το να αφήνεις τα μνημεία επί τόπου σου επιτρέπει να συλλογιστείς το πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκαν», εξηγεί ο Ντι Μικέλε, ο οποίος ήταν επίσης μέλος της διακοινοτικής ομάδας εργασίας. «Δημιουργεί έναν διάλογο για αυτούς και για τον φασισμό γενικότερα, και μας επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα τον ισχυρό αστικό αντίκτυπο της φασιστικής αρχιτεκτονικής και τις εκτεταμένες διαστάσεις των καλλιτεχνικών παρεμβάσεων. Αν τα μεταφέρετε σε μια αίθουσα ενός μουσείου, δεν μπορείτε να καταλάβετε τι αντίκτυπο είχαν σκοπό να έχουν και είχαν στην πόλη, στην αστική και συμβολική διάταξη»
Οι καλλιτεχνικές παρεμβάσεις σημείωσαν τεράστια επιτυχία, που επαίνεσαν πολιτικοί και μέλη της κοινωνίας των πολιτών και από τις δύο κοινότητες. Υπάρχουν ακόμη περιστασιακές κοινοτικές εντάσεις, αλλά όχι για τα κτίρια. Αυτό το κεφάλαιο έχει κλείσει. Κατάφεραν ακόμη και να εξουδετερώσουν τις εξτρεμιστικές συγκεντρώσεις που μάστιζαν την πόλη.
«Οι Ιταλοί ακροδεξιοί μαζεύονταν κάθε χρόνο μπροστά στο ανάγλυφο και έκαναν τον φασιστικό χαιρετισμό», λέει ο Obermair. «Αλλά με το απόφθεγμα της Arendt εκεί, νιώθουν ταπεινωμένοι. Άρα σταμάτησαν να έρχονται. Ομοίως, οι ακροδεξιές ομάδες της γερμανόφωνης κοινότητας μαζεύονταν μπροστά από το Μνημείο της Νίκης για να πουν «Κοίτα πώς μας καταπιέζει η Ιταλία», αλλά τώρα δεν μπορούν πλέον να το πουν αυτό. Καταστρέψαμε τα παιχνίδια τους, ας πούμε».
Ο Obermair είναι ενθουσιασμένος που το μοντέλο του Bolzano θα μπορούσε να αναπαραχθεί με επιτυχία σε άλλα μέρη της Ιταλίας, καθώς και σε άλλες χώρες που παλεύουν με διχαστικές και περίπλοκες φασιστικές κληρονομιές, όπως η Ισπανία. Το μοντέλο προσφέρει επίσης μια λύση στη συζήτηση για τα αγάλματα στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ. Το μοντέλο προσφέρει επίσης μια λύση στη συζήτηση για τα αγάλματα στο Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ.
«Αλλά η βασική ιδέα, ότι δεν πρέπει να καταστρέφουμε μνημεία αλλά να τα μεταμορφώνουμε ριζικά, είναι ισχυρή. Παρέχει στους ανθρώπους τα εργαλεία για να προβληματιστούν για την ιστορία, να αμφισβητήσουν την ιδεολογία και να εξετάσουν κριτικά το δομημένο περιβάλλον γύρω τους. Καμία αρχιτεκτονική δεν είναι ουδέτερη. Τελικά είμαστε εμείς, όχι τα μνημεία, που πρέπει να έχουμε τον τελικό λόγο».
Πηγή: BBC
