Του Γιώργου Δαλιάνη με τη συνεργασία της Νίκης Χατζοπούλου και της Αλεξάνδρας Δαλιάνη*
Με τον Ν. 5303/2026 (ΦΕΚ Α΄ 81/22.5.2026), το ελληνικό κληρονομικό δίκαιο υφίσταται την πλέον εκτεταμένη αναμόρφωσή του. Ως προς τον χρόνο έναρξης ισχύος, το νέο νομοθετικό πλαίσιο εφαρμόζεται, κατά γενικό κανόνα, σε κληρονομίες στις οποίες ο θάνατος του διαθέτη επέρχεται από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά.
Ωστόσο, η διάκριση δεν είναι απόλυτη, καθώς ο νόμος περιέχει ειδικές μεταβατικές ρυθμίσεις (όπως στο άρθρο 33) —για παράδειγμα, ως προς τους κανόνες διανομής, εφόσον δεν έχει ασκηθεί αγωγή, ή ως προς ειδικές δυνατότητες απογραφής—, με αποτέλεσμα να απαιτείται προσεκτικός νομικός έλεγχος των παλαιότερων υποθέσεων ανά περίπτωση.
Στο επίκεντρο των αλλαγών για τις νέες υποθέσεις βρίσκεται η αποσύνδεση της νόμιμης μοίρας από την εμπράγματη συγκυριότητα και η μετατροπή της σε καθαρή χρηματική αξίωση, μια θεσμική τομή που συνοδεύεται από σημαντικές μεταρρυθμίσεις σε ολόκληρο το φάσμα της διαδοχής.
Οι βασικές αλλαγές στις κληρονομιές στην πράξη
Πριν επικεντρωθούμε αποκλειστικά στη νόμιμη μοίρα, αξίζει να δούμε τις κρίσιμες τομές που εισάγει το νέο νομοθετικό πλαίσιο και οι οποίες αλλάζουν τα δεδομένα για οικογένειες και επιχειρήσεις:
Η εξέλιξη στη νόμιμη μοίρα: Από την εμπράγματη συγκυριότητα στη χρηματική αξίωση
Η σημαντικότερη αλλαγή στο πεδίο της αναγκαστικής διαδοχής αφορά τον τρόπο ικανοποίησης της νόμιμης μοίρας. Νομικά, η νόμιμη μοίρα δεν συνεπάγεται πλέον την αυτοδίκαιη απόκτηση ιδανικού μεριδίου επί των επιμέρους περιουσιακών στοιχείων, αλλά συνιστά ενοχική χρηματική αξίωση ίση με το ήμισυ της αξίας της εξ αδιαθέτου μερίδας που θα λάμβανε ο δικαιούχος.
Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτυπώνουν πώς εφαρμόζεται η αλλαγή αυτή στην πράξη (υποθέτοντας κληρονομιά με δύο τέκνα και χωρίς επιζώντα σύζυγο, μετά την αφαίρεση χρεών και εξόδων κηδείας):
Παράδειγμα 1ο: Η διαχείριση της ακίνητης περιουσίας
Παράδειγμα 2ο: Η προστασία και η συνέχεια των οικογενειακών επιχειρήσεων
Συμπεράσματα και προκλήσεις της νέας πραγματικότητας
Η μεταρρύθμιση του Ν. 5303/2026 δεν καταργεί τη νόμιμη μοίρα ούτε μεταβάλλει τον βασικό ποσοτικό κανόνα της, δηλαδή το ήμισυ της εξ αδιαθέτου μερίδας. Μετασχηματίζει, όμως, αποφασιστικά τη νομική της λειτουργία: αντί της αυτοδίκαιης συμμετοχής του μεριδούχου στα επιμέρους κληρονομιαία στοιχεία, καθιερώνει κατ’ αρχήν χρηματική αξίωση κατά του υπόχρεου κληρονόμου.
Η επιλογή αυτή υπηρετεί τη διατήρηση της οικονομικής ενότητας ακινήτων, επιχειρήσεων και άλλων παραγωγικών περιουσιακών στοιχείων. Ταυτόχρονα, μεταφέρει το κέντρο βάρους των μελλοντικών διαφορών στην αποτίμηση της κληρονομίας, στον συνυπολογισμό των εν ζωή παροχών, στη ρευστότητα για την πληρωμή της αξίωσης και στην αποτελεσματική εξασφάλιση του μεριδούχου.
Προτάσεις για την ορθότερη διαχείριση και εφαρμογή στη πράξη
Για τον λόγο αυτό, η επιτυχία της μεταρρύθμισης δεν θα κριθεί μόνο από τη διατήρηση ακέραιων περιουσιών και επιχειρήσεων, αλλά και από το αν ο δικαιούχος της νόμιμης μοίρας θα μπορεί πράγματι να εισπράξει έγκαιρα, πλήρως και με ασφάλεια τη χρηματική αξία που του αναλογεί.
* O Γιώργος Δαλιάνης είναι Διευθύνων Σύμβουλος της Artion Α.Ε. & ιδρυτής του Ομίλου ARTION, Οικονομολόγος Φοροτεχνικός.
Η Νίκη Χατζοπούλου είναι Δικηγόρος Παρ’Αρείω Πάγω LL.M. & Διαμεσολαβήτρια, συνεργάτης της Artion A.E.
H Aλεξάνδρα Δαλιάνη είναι Ασκούμενη Δικηγόρος.
Το ανωτέρω κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και σε καμία περίπτωση δεν υποκαθιστά τις εξειδικευμένες συμβουλευτικές υπηρεσίες.
Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να απευθυνθείτε στην ARTION Α.Ε. (Οιδίποδος 1-3, Χαλάνδρι|+30 210 6009062| www.artion.gr).
